Over de twijfel, of: waar ik ’s nachts van wakker schrik, bij wijze van spreken

Uitgesproken bij de uitreiking van de Jan Hanlo Essayprijzen 2017 in De Balie, 17 mei 2017.

Over de twijfel, of: waar ik ’s nachts van wakker schrik, bij wijze van spreken

Want, hoe heeft het zo ver kunnen komen dat het relativeren van de waarheid, het opvatten van feiten als constructies, de werkelijkheid zien als hoogstens intersubjectief, al die waarden waarmee iemand die is opgeleid in de geesteswetenschappen zo rond de millenniumwisseling zich identificeert – iemand zoals ik dus – hoe kan het dat dat uiteindelijk in ons gezicht is geëxplodeerd?

En is het toeval dat het essay in de lift zit juist in deze tijden, het zo geliefde essay, waarin je persoonlijk mag zijn, en grappig, het niet hoeft te weten, een eigen wereld op kunt bouwen? Het lijkt haast wel alsof dit fundament van essayistische waarden wordt ingepikt en misbruikt voor eigen gewin door mensen die diametraal tegenover diezelfde waarden staan. Ik kom er niet uit. Moeten we nu houden van die persoonlijke waarheid of haar verafschuwen? “Over de twijfel, of: waar ik ’s nachts van wakker schrik, bij wijze van spreken” verder lezen

Over het essay en de toekomst ervan

Op 30 maart organiseerde Spui25 in samenwerking met De Groene Amsterdammer een avond over de toekomst van het essay. Jan Postma en Marja Pruis werden geïnterviewd door Roel Bentz van den Berg.

Ik had de eer een inleiding te mogen verzorgen, die je hieronder of op de website van De Nieuwe Garde terug kunt lezen: Het paradijs voor de schrijver, Miriam Rasch over de toekomst van het essay

“Over het essay en de toekomst ervan” verder lezen

Literary Writing on the Web: 10 excellent examples & personal favorites of new writing online

screen-shot-2016-10-07-at-09-50-10‘How do we write when we write online?’ is the question asked by the first item on this list and by the list as a whole. We write a lot online; that’s for sure. Of course, there are discussions about the mobile phone destroying our sense of grammar, about image-biased media overturning the craft of writing, whether moving or not, and about whole populations no longer able to read books or, for that matter, anything over a thousand words.

Still, written language is very much alive on the internet, and day in day out, we write hundreds of words on Facebook Messenger, WhatsApp, Twitter, and so on. What does this do to the kind of language with a deep interest in language – namely the language of literature? The web must have some effect on literary writing, right? Literary writing is bound to transform in a digital context, no? Below, I’ve collected what I consider the best writing on online (literary) writing. It’s not about e-books, digital narratives or science fiction; it’s about good old Literature as found in that sphere of a medium: the Internet.

Find the contextualised list over at As We Read

Shadowbook in The Torist

torist-coverThe Torist is een nieuw literair tijdschrift uit de VS, gehost op Tor, de browser die je anoniem over het internet laat surfen. De redactie noemt het ‘what we believe to be the first dark web literary magazine’ – en heeft in haar eerste nummer een verhaal van mij opgenomen, Shadowbook.

Het wordt gerubriceerd onder ‘fictie’, of het dat ook is laat ik in het midden. Uit het redactioneel: ‘Miriam Rasch blurs the lines between short story, flash fiction and prose poem in her beautifully written Shadowbook.’

Een viervoudig debuut dus: fictie, in het Engels, in Amerika, op het dark web.

Om te lezen installeer je eerst Tor (zie hier) en ga je vervolgens naar deze link waar de pdf te downloaden is: http://toristinkirir4xj.onion/the-torist-issue-1-goes-live/

Of stuur me een berichtje.

Of lees hieronder:


3 hrs
Fuck you, sun. I’ll stay in bed the whole day. I work too hard, I drink too much. I drink too much, I start smoking like a chimney. And once I start smoking like a chimney, I can’t be bothered to get up again and again for every cigarette, to walk again to the balcony door. So I put the ashtray on the table. When it comes to that point, the sun can just fuck off the next morning.

The sun rises from the left hand corner of the bedroom window and moves up with a faint bend. The windowsill is the one axis and the frame the other; growth is inevitable, although the curve flattens slightly as time moves on.

If I stay in bed long enough, the sun returns in the reflection of the windows on the other side of the street. Steep and inescapable it shines.

March 27, 2012
Why wasn’t your contract extended? Don’t know, the numbers below the line said it couldn’t be done. The numbers have spoken? Yes. Which line? Of a bloody Excel sheet. I don’t believe you. Neither do I. Then why wasn’t the contract extended? Well, the present period is one of administrative numbers.

I had a brilliant idea. I became The Human Cat. I would sit on the windowsill enjoying the sun. I would stretch out on the edge of a soft blanket and then curl up on that same blanket, into a soft, fluffy ball. With my limbs spread out I would refuse to be put in a box, and I would escape from the balcony. I would make noises with my throat and put my vowels on the tip of my tongue. I would change into a glorious animal. I had a white woolen sweater, a white woolen blanket, a white skin and white hair, I would be a white cat. I would let them stroke me and in the end I would crawl away behind the old boxes in the attic. Mon cerveau se doit reposer, I would say.

5 hrs
I quit design and became account. He said: ‘To be an accountant in the age of spreadsheet programs is – well, almost sexy.’ Now I’m project manager, meaning I don’t manage people, but Excel sheets. I’m right in the middle of a dynamic field: the project. What’s it about? It’s my responsibility, that’s all there is to it. The Excel sheets are uploaded to TopTool each month and account checks if things are okay. They are, so far. I am producer of normal behavior.

1998: My First Job
In front of me a pile of files: international train trafficking in three languages. Switches, signals. Security, securité, Sicherheit. Raise the lid, put the first page of the file on the glass plate, lower the lid and push the button. Look up to the ceiling, away from the light. Turn one quarter towards the computer screen.

Control, controllé, Kontrolle, rolle, rollé, rol.

Type F for French. Enter. Turn back and raise the lid.

Later I became in-house designer, then account (account is something you are, you say: ‘I’m account’), then project manager. Also: assembly line temp, shop assistant. J’aime bien la production, deliverance, ticking off, enter.

25 mins
My mother says: he is a nice someone. Or, when watching television: that was an interesting someone. It’s the reason I work here. Job offer: BRN is looking for someone. A someone.

I want people to say: now that’s someone, yes, A someone. Identify with a someone, whom you are yourself, being a someone yourself.

Not sleeping I think of work. Thinking of work I cannot sleep.

To sleep I think of flowers, more precisely I picture a field of grass about eight inches high (stop! do not think: two bums high, because no one is here and no one is welcome), with dandelions and daisies, flowering trees made of shadows. Apple trees or cherry trees, hawthorn? – trees shadowing, very lightly, flowering their shadows above my head, my face speckled with shadows, with flowers, my body in the grass, on a field of grass with dandelions and daisies growing out of my eyes. My eyes speckled with sleep.

22 hrs. Edited
He came in and started talking immediately. ‘It all began with coffee. You know, we have three breaks a day, two shifts, and everyone takes a cup before starting the line. That’s eight coffee moments a day, to be multiplied with tens of people. All those cups disappear into the bin. Nijensleek is one of eight areas in the Netherlands that is home to the root vole and the root vole happens to be a species of communitarian importance! This creates a responsibility that the board is unwilling to take.’

I wanted to say, I’m account, but I’m not anymore. I didn’t know how this guy ended up at my desk. So I nodded.

‘In the kitchenette I unearthed some old coffee mugs that had probably been lying around since times before the coffee machine. I cleaned them, decorated them with stickers spelling the names of my co-workers and handed them out. I told them about the root vole. “Who ever saw a root vole around here,” I asked. But no one responded. “Some call him the Dutch Panda, because he’s such an endangered little fellow since the reclamation. In Vledder too, he is uncertain of his livelihood, thanks to mercenary industrials!” People were used to hearing me talk about dad like that.’

The board, I wanted to say, and nodded.

‘In the ditch behind the building, where Nijensleek is cut off from Parallel Road, lives a whole family. Right there, in the reeds! They eat grasses and herbs that used to grow out there, but which have almost disappeared because of all the rubbish we produce making our fried and frozen. I throw around some extra greens, but it’s hard to find something they like. Once I used my mom’s parakeet’s food and I actually saw something move: it was the root vole! Exactly what you would imagine a root vole to look like: a small, fluffy ball a couple of inches long, a beautiful brown fur and a pair of cutesy petite ears that vibrated in the air.’

On my screen I had brought up a picture of a root vole. He nodded.

3 mins
We change the input as many times as needed to make it right. Until the guinea pig is saved. The rabbit? Wasn’t it a guinea pig? Oh, the root vole. Saved, right. They’re fed, fed up, fed into the system! How many root voles are to be saved, are savable? A couple, a few, some. I love making things right like I’m a mob boss, getting someone’s ass saved. A someone or a root vole or a family of root voles.

A banker in a dynamic field, I am. Not a real banker, or, why not? – just as invisible and mafiose, just as attached to administrative numbers. How can one approach that which isn’t there, without changing it into something that is?

The formula of the Excel sheet: You change one thing and everything changes along. Is that determinism or rather chaos? All is random – which number you choose doesn’t matter, because it’ll add up anyway. Two different numbers can actually be at the same place at the same time. Potentially, yes, they all exist simultaneously since it doesn’t matter anyway. No, wait, they precisely can’t. Black matter of formulas.

The only thing that’s certain is my responsibility.

The shadows are stretching. Whether it’s light or dark doesn’t really matter.

April 2, 2015
Throwback Thursday: one year ago I threw up in the waste bin in the Intercity Direct train. I put on my sunglasses because I knew I should have sat somewhere else. Closer to the toilet? Yes, closer to the toilet. But I couldn’t walk any further, I had to sit down. On the platform I had walked up to the end, to the spot where you look out over the water with the ferry and the museum on the other side. One mandarin in orangy fibers. All my fibers. Right, that was the mandarin, I thought. Earlier, in the office bathroom, other things – what? didn’t eat lunch, then one mandarin. All is out.

April, no time to be wearing sunglasses, let alone put them on in the train. The sun was shining, that much is true. I was in my summer coat, it wasn’t cold. Sweaty weather. Glad to get on the train – the bathroom could wait, wasn’t needed anymore. All is out.

I tried to catch it in a paper tissue; the tissue immediately dissolved in my hands, my catching hands, throwing it into the waste bin next to the seat. Sunglasses, the light out of my eyes (entering in the convent). The ticket man, the people. When is one ever checked? I hid behind my dark glasses. I’m a rock star. Rock star at 4 pm. Wish I had drunk too much.

Then the woman beat the pigeon to death with a chain lock.

8 hrs
Fuck you, sun. I’m not getting out of bed. ‘Come on, we gotta catch some sun’ – ‘come on, we gotta go have a drink’ – ‘come on, we’re gonna enjoy ourselves’. Fuck you, but I have to.

I had to. My nephew is eight years old, you can’t deny him anything. I’m the cool auntie who works hard and has a lot of money. The actors walked around in the audience singing ‘par-ti-ci-pa- tory socieieiety!’ And us too: ‘par-ti-ci-pa-tory socieieiety!’ One for all, all for one.

The student got up and spoke: Just a minute ago I stood smoking behind the station, of course, I was way early. You don’t want to get out of bed, and then when you do it’s too early. In front of me, you won’t believe it, a sparrowhawk attacked a pigeon. Sparrowhawk – the name popped into my mind immediately. Dormant knowledge always comes in handy some time. I do not know more than this name. How the sparrowhawk kills its prey, for instance. Who or what its prey is. I kicked in the direction of the birds. The sparrowhawk flew up and attacked again, hit the pigeon with a full body check, whirling it around under its claws. I raised my arms, tried to make myself look bigger. I once heard you should do that when you encounter a bear, but not a grizzly bear. The sparrowhawk flew away behind my back, leaving its prey, the pigeon, behind.

A woman came up, called on by the bird noises. Then she beat the pigeon to death with her chain lock. ‘He’s still alive,’ I said. The pigeon breathed in a gagging manner, it wrenched on the pavement as if its wings were bound on its back. The sun blinded him, possibly. There was the woman again, chain in hand. I said, let him try to die by himself. He did, the pigeon did. I put my finger into existence – it tasted of nothing.

March 10 at 10:34 pm
Who I was when he died: 25, a student, afraid of death.
Who I am now: A woman who doesn’t want to tell you her age, project manager, indifferent. Death leaves me indifferent (cold).
Death leaves me cold.
Death is the end, that’s all.

The 25-year-old still lives on somewhere – in the same place as him. A stranger.

‘A year went by, and again I had become exactly one year older.’ Repeat X times.

Yesterday at 6:45 am
I dream of the dead. Grandpa, my father, Bamse. They are living dead, for real. Zombie is an unpleasant word, whoever would take it seriously? Still, they are zombies, the dead in my dreams. I embrace them, talk to them, all the while knowing that they’re dead, knowing that it’s not correct to say that they are alive. The dream is unpleasant, stiff, cold. They can break or fall apart at any time and then a slimy substance will flow out of them. Zombies have no more fibers.

The joy of seeing them, the dead, is reserved, unpleasing. Shouldn’t it be pleasant to embrace or stroke the dead in your dreams? It should. But my embrace is careful, so as not to feel the cold and not to break them. If they break, then the fact of their zombieness can’t be denied – that which I secretly know will break through in reality. Who can love a zombie, love him to death? These are dead serious questions, no matter that I’m sleeping. I wake myself up. The fact that they’re dead makes waking up easier and dreaming less pleasant. Dreams are sinister parties that always bring bad luck.

I think of Martin Bower and his brother who call their dad ‘Our Father’. Our Father who isn’t in heaven, Our Father the crypto-alcoholic, bully, hypochondriac, loved by his students, hated by his sons, chain smoker and in the end, really sick and really dead. No one dreams of him, he was too much of a zombie while he was alive.

Yesterday at 11:44 pm
Aaron Lowery is afraid of repetition, afraid of sameness. He repeats his fear of repetition in the same wording every time I see him. His fear repeats itself. I believe one has to embrace repetition, he says, but I can’t. Blessed are those who embrace repetition, brace the blessings of those who repeat. Repeat me, reap me. We drink too much.

He wants to be right – no, he IS right, he has identified the truth. The truth is that fear of sameness is the right thing. He is so enormously right that he identifies with being right. Being right, that’s true identification, being the same, copy after copy. Doesn’t repetition consist in hardly noticeable shifts, I say, like a kaleidoscope, a myriad? Repetition is a project, a projection. Repetition, repeat me, reap me. Police man, please me, release me.

18 min. Edited
I repeat you, you repeat me, in the end every human repeats every human. Usurpation. That’s what breathing is – u. surp. u. surp. To be honest, my whole life has been a repetition of usurpations. Facts rain down on me and change me and the only thing to be done about that is to change a fact here and there, if that’s okay. Changing a fact, means the fact will change me back, there’s no escaping it.

April 7, 2015
Some people aren’t good at learning, I’m not good at working, I said. At that time I didn’t understand that order effectuates freedom. I still had to learn how to create order, while showing off, saying I wasn’t any good at working. You should never show off with whatever you’re no good at. Or whatever you don’t have. People who boast about their poorness, poor people who. Poorness doesn’t make you rich, but unhappy.

The repetition of the workingman. You think you’re trapped in repetition. Trapped, though, is the one who believes in the poorness of freedom – no, the freedom of poorness.

It’s like this: You are supposed to conform to society’s expectations out of free will. That can be deemed problematic, or you could just do it, do it goddamn it, act like you have a free will. Then you are free and able to do as you please, but that which made you free – meaninglessness – deprives freedom of its meaning.

I once thought: to be famous at 27, or goddamn it have a child at 27, welcome a civil life at 27. Being dead and living on. Then you turn 27 and think nothing. Repetition becomes necessity.

Reveal the secret. Cave beast no cave.

3 hrs
Lights off, spot on. In your head. Then the night dissolves into factors. An exploding sun. Faces and their riddles, forgotten names, tasks, to-do’s, toodooloos.

Say I find an envelope with a 100 notes of a 100 euros. What could be a situation in which that happens? A shoot-out, the pursuee loses an envelope from his backpack. No, you’ll get shot yourself. By the side of the road, in the grass? A body in the ditch. If you keep it, your life won’t be certain. Money laundering, buying real estate. You know you’d bring it to the police. You used to think you wouldn’t, but you would. What do rewards do these days? 100×100 euros changes everything. But realities are slow and indescribably detailed.

3 hrs
Every living creature in this world dies alone. Repeat X times. I thought: ‘All creatures die alone’. Who cares. Well, ‘every’ surely is something different from ‘all’. Every creature, that’s them, one for one. All means who cares. And they live, every living creature lives in itself, they are living creatures who die, which is worse than just all creatures, dead or alive. In this world – we can skip that, in my opinion, ’cause outside of this world we don’t know a thing. This world, our world, the world of Our Father, but without him. Alright just leave it, so we don’t need to argue about aliens, or the dead, or zombies, or gods. It would only impair the discussion.

Whether it’s true I don’t know of course. What do we know about all creatures, every creature in this world? Sometimes I imagine that scientists find out that plants have feelings, or to be more precise: feel pain. Some animals can, we know that much: mammals, and other species with complex nervous systems. Who cares. But if all living creatures (the dandelions and the apple trees and leaves of grass and broccoli, potatoes, and so on and so on), if all that lives can feel pain, in other words, is in pain? Add up the numbers. Can humanity, can every living creature in this world live, knowing of all the pain they inflicted on the trees and the plants, on vegetables and flowers? It would increase the amount of pain in the world with the power of a billion-billion-trillion. Wouldn’t we collectively impeach ourselves and just call it a day? Or would we think: we all die alone anyway. My zombie called: ‘When I died, there was no one around to see it. I died all alone. It’s fine.’

3 hrs
I lie in bed a magnet: the sun pushes me down and up in one go. Or is it dark already and is gravity breathing? The mattress vibrates beneath my body; the vibration lifts me up. But the air above me is heavy and doesn’t want me. It’s gravity alright, too light and too heavy at the same time. Same goes for my eyelids. You need to keep the lid on, don’t squeeze, but ease. There’s a pulley on my eyelid, it starts to move on the vibrations of gravitational forces. Beneath me, glistening listicles.

Now it’s the ears, but because I want them to. I want to hear. Footsteps in the hallway, one after the other, one in front of the other, step step don’t stop, it’s kitty cat. As long as I’m not dreaming it will be the cat and not a zombie. A living cat vibrated into being by my ears; it walks across the hallway, paw by paw, I hear how she pushes the door open with her head, winds around it into the room, stops, braces herself. Then the hearing stops and I start feeling. Paws on my body, she pushes me down, into the mattress. Steps of paws. The magnet turns and sucks itself onto me. The weight of a living creature, or I don’t know, she’s dead, the kitty cat. She died alone, but as long as you’re not a zombie, you’re alive.

5 hrs
Trying very hard not to think of the other ones. Not to think at all. Of course, I still think, but not of the deceased at least. Name all the names of all the friends of your children – no, the children of your friends. Peeta, Teddy, Peeta, Teddy, Dan, no Stan, twice Luke. Name the names of the pets of the children of your friends. Teddy again. Teddy Teddy Teddy. Bamse. I follow Bamse’s steps on my body, she’s trying so hard. Where did Teddy come from? Pet, child, because Bamse, further back: the door closes, the little head, the step of the paw in the hallway, the magnet, the sun. It’s correct.

Then I see a someone, who is it? What’s he doing here? There are no steps to follow back. It’s Aaron, he’s drinking and he says: I accept chaos, because acceptation means neutralization. The joy! Logic breached itself, it means sleep is nigh. I keep calm and look at my subconsciousness. I enjoy the sight of it. There they are, my subconsciousness and me, both existing at the same time, and mutually exclusive too.

The sun dies in the shadow.

Column: De Grote Droomshow

Terug te zien en te lezen: De Grote Droomshow van SG Erasmus en Arminius over slaap en dromen, waar ik de openingscolumn voor schreef en uitsprak.

DC 22-10-2014 DROOMSHOW [fcp]-1024×576 BOINXout from arminius on Vimeo.

Rustig, maar met lood in de benen dwaal ik door het metrostation. Geel licht, bedrukte, haastige mensen, vier zwarte tunnels die zich aan weerszijden uitstrekken – dit is onmiskenbaar de Amsterdamse ondergrondse. Ik ben verdwaald, mijn vader kwijtgeraakt in de stromen passagiers. De uitgang moet ergens boven zijn, maar is onzichtbaar. Of nee, ik ben niet verdwaald, maar weggelopen.

Altijd heb ik veel gedroomd en voor het onthouden heb ik ook talent. Dat komt misschien omdat ik dromen heb die jarenlang terugkeren. De droom over het Amsterdamse metrostation waar ik verdwaald was, dan wel weggelopen hoorde bij me, zo tussen mijn 9e en 14e. Ik heb een minder groot talent voor dromenduiding. Het schaamrood stijgt me naar de kaken als eraan denk dat ik pochte over die ondergrondse droom tegen wie het maar wilde horen – ja ja, ik als pre-puber droomde terugkerend, onthield dat allemaal en wist ook nog eens mijn weg in de Amsterdamse metro (zo’n opschepper was ik toen). Pas tien jaar later viel het kwartje: toen ik 9 was scheidden mijn ouders, mijn vader vertrok naar Amsterdam, en ik werd een om-het-weekend-naar-je-vader-kind, verdwaald en/of kwijt. Ik zeg het: schaamrood op de kaken dat ik mijn eigen onbewuste via die kinderdroom zonder het zelf door te hebben zo vaak open en bloot op tafel heb gelegd.

Maar goed, je moet je eigen schaamte in de bek kijken, heb ik geleerd van de meester die schreef: ‘Lang ben ik bijtijds gaan slapen…’ Dat is de eerste zin van Op zoek naar de verloren tijd van Marcel Proust. (Ik mag hem aanhalen, want heb de zeven delen van a tot z gelezen.) Beroemd is de scène die volgt waarin hij als kind wacht op de nachtkus van zijn moeder – als ze niet komt stort de wereld in elkaar. Maar het mooist vind ik hoe hij dat moment beschrijft tussen slapen en waken, hoe, als je langzaam wakker wordt de ruimte zonder diepte en contrast is en zich dan in elkaar schuift en weer kleur krijgt. Of andersom – als je weet dat je in slaap aan het vallen bent en nog bij bewustzijn een inkijkje krijgt in je eigen onbewuste.

Kent u dat, als je in de trein na een lange werkdag heel even je ogen dicht doet en meteen wordt bestookt met absurde beelden, verhalen en ervaringen, zodat je weet dat je geslapen hebt omdat je weet dat je droomde? Beangstigend wel, dat de drempel tussen waken en dromen zo laag is, zelfs als er honderden vreemden om je heen zitten en je met 200 kilometer per uur in een onbetrouwbare mag-geen-Fyra-meer-heten-trein door de bollenstreek raast.

Of is het juist het omgekeerde van beangstigend? Weinig geeft zo’n gevoel van veiligheid als slapen terwijl de ander wakker is. Is dat ook niet waarom Proust (en minder gevoelige kinderen) die nachtkus van zijn moeder zo nodig heeft – haast op leven en dood? Is dat ook niet waarom er niets ergers is dan niet-slapen terwijl de ander wel slaapt? Je gaat naar bed, de ander pakt een boek om nog wat te lezen, jij draait je vast om. Het gaat niet snel genoeg, daar knipt het licht aan de andere kant al uit, je krijgt een kus en voelt hoe hij op zijn zij draait en de zwaartekracht zijn werk laat doen. Ondertussen lig jij nog te denken aan je to-do-lijst. En dan, al gauw, hoor je het. De slaap, zo dichtbij (want laten we wel wezen, bij jou in bed) en toch zo ver weg. Voor je het weet ligt je met je ogen dicht want dat moet als je wil slapen energie te produceren die draadloos je telefoon op het nachtkastje zou moet kunnen opladen. Terwijl iedereen toch weet dat slapen een oefening is in oog-spier-ont-span-ning.

Nee, dan slapen, terwijl de ander wakker is, slapen, terwijl de ander wakker is… voelt u het al? We zouden het hier ook kunnen doen. U hebt vast een lange dag achter de rug. En nu ook nog een lange avond in het verschiet. Als iedereen voor vijf minuten even de ogen sluit, blijf ik wakker om over u allen te waken. Dan mag u in uw dromen verdwalen, of weglopen, iemand kwijt zijn of zelf kwijt zijn, u mag naar Amsterdam of naar negentiende-eeuws Parijs, dat maakt allemaal niet uit. Ik zal u be-waken.

Dank u.

Zie je jezelf van buitenaf of van binnenuit?


Stel je de volgende situatie voor: vanavond speelt het Nederlands elftal. Je hebt afgesproken om bij vrienden te gaan kijken en je weet dat er ook iemand bij zal zijn op wie je stiekem een beetje verliefd bent. De hele dag zit je vol zenuwen en voortdurend maak je je voorstellingen van hoe je binnenkomt en hem ziet – moet je drie zoenen geven of een hand? je naam nog eens zeggen? een oranje shirt aan of juist niet? heel hard juichen of ironisch commentaar leveren? wat nou als je jezelf niet in kunt houden? Kortom: het maalt in je hoofd over jezelf in een toekomstige situatie. Nu is de vraag: zie je jezelf van binnenuit of van buitenaf?

Ik zal zelf als eerste antwoorden: ik zie mezelf altijd van buitenaf. Als ik dagdroom of denk aan wat er vanavond of morgen staat te gebeuren, zie ik mezelf in gedachten van een afstandje bezig met zus of zo. Gek, want het spreekt voor zich dat ik mezelf nooit van een afstandje heb gezien. Nu zijn er vast mensen die dit psychologisch weten te duiden (en dan komen de ‘van buitenaf-types’ er vast slechter van af dan de ‘ik val met mijzelf samen-figuren’) of neurologisch in verband brengen met de lichaam-geest-problematiek (zoals bijvoorbeeld in het boek van Thomas Metzinger). Een citaat van George Orwell zette me echter op een ander, literair, spoor:

[F]or fifteen years or more, I was carrying out a literary exercise of a quite different kind: this was the making up of a continuous ‘story’ about myself, a sort of diary existing only in the mind. … For minutes at a time this kind of thing would be running through my head: ‘He pushed the door open and entered the room. A yellow beam of sunlight, filtering through the muslin curtains, slanted on to the table, where a match-box, half-open, lay beside the inkpot. With his right hand in his pocket he moved across to the window. Down in the street a tortoiseshell cat was chasing a dead leaf’, etc. etc.
[voor het uitgebreide citaat klik op het plaatje]

Dit is iets anders dan de vraag hoe je perspectief geregeld is in je dagdromen, toch moest ik meteen daaraan denken. Als je een doorlopend verhaal over jezelf vertelt, durf ik er vergif op in te nemen dat je in je gedachten over jezelf het perspectief van een buitenstaander aanneemt.

Andere vragen die altijd leuk zijn om te stellen als je niks meer weet te zeggen:
* Hoe zie je jezelf in je droom? (ook van buitenaf)
* Denk je voornamelijk in woorden of in beelden? (eh, beide)
* En dus: vertel je een doorlopend verhaal over jezelf aan niemand in het bijzonder (vroeger meer dan nu)

Orwells innerlijke dagboek herkende ik meteen. Zeker toen ik jonger was leek het alsof ik mezelf niet anders dan als personage kon zien – niet in een verheven literaire vertelling, maar eerder in een vrij slechte soap. Het verhaal nam dan ook vaak een filmische vorm aan, alsof er voortdurend camera’s op me gericht waren. Alleen in meer poëtische buien hoorde ik in mijn hoofd de talige beschrijvingen zingen waar Orwell ook op wijst. Voorbeeld. Als ik als kind in de trein zat keek ik uit het raampje en zag ik mezelf langs het spoor rennen, of op een paard alle hindernissen nemen, letterlijk vliegensvlug rennend door de weilanden en springend over hekken, zigzaggend langs bomen, zwevend over water. Nu heb ik vele, vele uren en dagen, bij elkaar opgeteld weken, in de trein doorgebracht tussen Culemborg en Odense (Denemarken). Is het vertellen van een verhaal – ook al is het plotloos en saai, eigenlijk even plotloos en saai als een treinreis van tien uur – niet gewoon een manier om je tijd door te komen?

Ik denk het wel. Iemand met een geest ‘voorbestemd om schrijver te worden’ – dan heb ik het vooral over George Orwell – is altijd in desperate need of material. Of toch in elk geval als kind en jongeling, als het leven saai is en de verveling je nog dagenlang kan teisteren. Ik weet zeker dat veel lezers (ofwel veellezers) dit herkennen: letterlijk álles lezen wat in je handen valt, van reclamefolder tot shampoofles. (Dan word je ouder en heb je daar geen tijd meer voor, omdat er altijd nog tien boeken en twintig tijdschriften op je wachten, nog los van de vergaarbak die Instapaper heet.) Een continu verhaal vertellen aan niemand in het bijzonder drukt ook de behoefte uit aan actie en sensatie. Weg met de saaiheid en de verveling!

Maar ook toont zich hier de geboorte van de schrijver. Iedereen heeft wel eens gedacht dat hij ten onder zal gaan aan ennui, en daarom in zijn hoofd een sensationeel verhaal bedacht waarin alles anders zal zijn. De schrijver heeft nog een andere behoefte daar bovenop: de behoefte aan het werken met taal. Ook daarin is hij in desperate need of materiaal. In zijn verhaal, verteld in stilte aan niemand in het bijzonder, traint hij zijn literaire taalgevoel. Het gaat hem niet alleen om drama en sensatie, maar ook om beschrijvingen. De nauwkeurigheid van een vergelijking, de melodie van een zin, woordenschat en opmerkingsvermogen. Alleen degene die compulsief is zal ver komen.

Of zijn dit allemaal smoesjes omdat ik bang ben dat jezelf standaard van buitenaf beschouwen eigenlijk duidt op een persoonlijkheidsstoornis (in het slechtste geval) of ijdele hoogmoed (ook in het slechtste geval)?