Omdat ik op Lowlands was, had ik helaas de aflevering van Zomergasten met Paul Verhoeven gemist. Vooral vanwege mijn blogreeks zocht ik op wanneer de herhaling was. Daar ben ik heel blij mee, want ik vond het alsnog een zeer interessante aflevering waar ik echt iets van heb opgestoken. Vooral als het gaat om leren kijken naar beelden. Verhoeven kan als regisseur goed uitleggen waar je op moet letten.

Wat mij vooral is bijgebleven: het belang van beweging en herhaling. Nadat hij had gewezen op de beweging, zag ik in elk fragment een choreografie (zijn woord) van beweging. Alle beelden kwamen tot leven als kunstwerk. De herhaling heeft twee vormen, horizontaal en verticaal (mijn woorden). Horizontaal in het beeld zelf: de rijen soldaten, de rijen balletdansers, de rijen orkestleden, die met hun geometrische vormen doen denken aan een abstract schilderij. En verticaal door de tijd heen, als intertekstuele verwijzingen. Ik vond het leuk dat Verhoeven ook een kijkje in eigen keuken gaf door stukjes uit zijn eigen films te tonen. Daar kunnen niet veel gasten mee wegkomen.

Tel daarbij op dat het format van Zomergasten erop gericht is fragmenten met veel aandacht te bekijken, waar je anders meteen voorbij was gezapt, en dit was een drie uur durende cursus aandachtig kijken met oog op technische details. Dat het niet saai werd, komt door Paul Verhoeven, die vertelde over zijn angsten en nachtmerries. In hem zou het niet opkomen de vraag van Paulien Cornelisse te stellen - waar mensen bang voor waren vóór de tijd van film en tv (hoe langer je erover nadenkt, hoe dommer die opmerking wordt en hoe vervelender het feit dat zij Zomergast mocht zijn).

Vanavond is alweer de laatste aflevering van Zomergasten, dus ik zal niet langer doorgaan op die van vorige week. Vooral omdat ik iets anders heb dat goed aansluit bij Verhoeven: een filmpje naar aanleiding van een Studium Generale-reeks over visuele geletterdheid, vers van de renderingpers. Tien wetenschappers uit tien vakgebieden gaan in op de vraag wat een beeld is, wat er gebeurt bij het zien van een beeld, hoe het beeld in een context staat en of we kunnen leren kijken. De uitgeschreven tekst vind je eronder (klik lees verder).




_________________________________________________________________________________

Gerelateerde artikelen:

• Zomergasten: Jan Marijnissen en de explicateur
• Zomergasten: Maarten 't Hart en de eenzaamheid als deugd
• Zomergasten: Paulien Cornelisse, grappige dieren en Twin Peaks
• Zomergasten: Annet Malherbe, fascinaties en obsessie
• Sterrenkunde: wetenschap tussen science en fiction

Lees verder

Lees meer over: Paul Verhoeven, Zomergasten, visuele geletterdheid, angst, intertekstualiteit

Ik heb me behoorlijk verveeld bij Zomergasten gisteren. Niet vanwege de fragmenten, die had Paulien Cornelisse goed gekozen. Alleen hadden de fragmenten op zichzelf volstaan, want veel interessante gedachten of ideeën wist ze er naar mijn mening niet aan toe te voegen. Dieren met mensenstemmen zijn grappig. Eens. Maar waarom is dat zo? Waarom lachen we om de gekleide dieren die ouwehoeren over clowns?

Om te beginnen zijn de dieren al grappig om te zien. Ook zonder geluid blijf je kijken. (Hoewel niet iedereen natuurlijk per definitie dieren grappig vindt.) Cornelisse vertelde hoe acteurs de uitdrukkingen van de beesten spelen. De dieren zijn dan ook grappig doordat ze zo menselijk zijn. Daar komen de converserende stemmen bij, die niet ingesproken zijn, maar daadwerkelijke gesprekken die zijn opgenomen. Ook het fragment met de badende makaken fascineert doordat de overeenkomst tussen mens en dier zo duidelijk is. Dat ontroert en maakt je aan het lachen.

De overeenkomst tussen mens en dier kan ook anders uitpakken. Cornelisse had haar Twin Peaks-plakboek meegenomen, een schriftje dat bol stond van de uitgeknipte artikelen en foto's. Om een plakboekje dat je op je vijftiende hebt samengesteld mee te nemen naar de Zomergastenstudio vergt enige moed, gaf Cornelisse toe. Ik kon het wel waarderen. Maar de vraag waarom ze het plakboek had gemaakt en bewaard en meegenomen bleef onbeantwoord. En waarom Twin Peaks?


Lees verder

Lees meer over: Zomergasten, Paulien Cornelisse, Twin Peaks, angst, dieren

Lees ook de uitgeschreven tekst Angst: een wetenschapsfilosofische encyclopedie

Lees meer over: pecha kucha, angst

Als het niet heel cynisch zou klinken, zou je ‘angst’ in deze tijd een modewoord kunnen noemen, of zelfs een hype. Verkiezingen zijn in de greep van angst, het klimaat is een bron van angst, net als terrorisme. Er is angst voor onze gezondheid – terwijl we nooit gezonder zijn geweest; angst voor crisis en werkloosheid – terwijl we nooit welvarender zijn geweest. Onder de titel Encyclopedie van de angst organiseerde ik voor Studium Generale een serie lezingen over angst. Welke rol speelt angst in de wetenschap? Angst kan een drijfveer zijn om kennis op te doen. Maar wetenschap kan ook angst aanjagen. En hoe bestudeer je angst als maatschappelijk fenomeen? Hoe doorbreek je de angsthype om van angst een productieve kracht te maken? Lees verder

Lees meer over: wetenschapsfilosofie, Studium Generale, lezing, angst

Onlangs kreeg ik een nieuwe pincode. Aha! Kon ik weer eens het synesthesieverhaal checken. Zweefden er kleuren voor mijn ogen bij de cijfertjes? Jazeker. Nu ik dit weet, kan ik mijn pincode zelfs beter onthouden, omdat hij in één kleurenpalet aan mij verschijnt. Dat klinkt misschien nogal gestoord, maar sinds ik de documentaire Angst van Michiel van Erp zag, weet ik dat gek met cijfertjes nog een heel andere dimensie aan kan nemen.

De documentaire was onderdeel van de serie Encyclopedie van de angst, die ik deze maanden presenteer bij Studium Generale. 't Hoogt in Utrecht was de locatie voor drie vertoningen, waarvan ik er eentje bijwoonde. In eerste instantie wilden we (of eigenlijk ik) drie films draaien, waarbij de studenten er één moest kiezen en de organisatie een soort marathon ervan kon maken. Naast de documentaire had ik gekozen voor The Blair Witch Project (angst voelen in de bioscoopzaal) en Das Leben der Anderen (leven in angst). Uiteindelijk bleef alleen Angst over, wat ik jammer vond. Een van de onderdelen van een reeks over angst had toch ook de ervaring van angst moeten zijn. Een soort empirisch experiment tussen alle wetenschappelijk-abstracte lezingen door. En een documentaire, dat is eigenlijk een soort lezing, dacht ik.

Gelukkig had ik het bij het verkeerde eind. Het kijken naar Angst levert ervaring genoeg en voldoende basale reacties om lekker te reflecteren.

Michiel van Erp volgt zes mensen die allemaal een angststoornis hebben: een man is bang om te vallen, een meisje is obsessief met douchen bezig uit angst dat anderen haar vies vinden, een ander heeft slaapangst. Laat ik het ronduit zeggen: ze haalden het bloed onder mijn nagels vandaan. Wat een zielenpietjes. 'Pull yourself together man!' wilde ik roepen tegen de gezichten op het scherm, die jankten, zenuwachtig knipperden of wezenloos voor zich uit staarden. Mijn geduld raakte al na een minuut of vijf op. En toen moest ik nog anderhalf uur.

Maar in dat anderhalve uur sloeg mijn stemming om. Hoe meer je van de hoofdpersonen te weten komt, hoe onbehaaglijker het wordt. Ik had te snel geoordeeld. Deze mensen hadden echt een probleem, dat hen allang boven het hoofd was gegroeid. Hun angst kroop onder mijn huid, kil, naar, eng.

Cijfertjes waren het breekpunt. Ik zie een kleurenwaaier als ik aan mijn pincode denk. Het meisje met een doucheobsessie zag in al haar handelingen cijfers en in alle cijfers een onheilspellende dan wel gelukbrengende symboliek. Vaker het eerste dan het laatste. Van een meisje dat last heeft van onzekerheid en misschien gewoon snakt naar aandacht, veranderde zij binnen één shot in iemand met een serieuze stoornis waar je je als kijker niets bij voor kunt stellen (vanaf 32.33 minuten) Het meisje gaat steeds sneller spreken: 'Ik heb shampoo, dat doe ik in mijn hand. Ik tel de een, ik weet niet waarom en dan knijp ik twee keer, want het is met één hand knijpen, vijf vingers aan één hand is tien en tien is een goed getal en één is niks, terwijl twee bevestigt wat ik doe...'

Volg je het nog? Tegen zo iemand zeg je niet 'Pull yourself together man!'

Met zeer gemengde gevoelens verliet ik de zaal. De documentaire had me met de neus op de feiten gedrukt: ik kan niet tegen zielenpietjes, vertrouw erop dat iedereen zichzelf kan redden, vertrouw erop dat zielenpietjes zich altijd aanstellen. Onaardige tiepje, ik.

Later moest ik terugdenken aan wat Damiaan Denys over de film had gezegd. Deze Vlaamse psychiater uit Amsterdam sprak eerder in de reeks over de allernieuwste behandeltechniek voor zwaar angstige patiënten. Heel dunne elektrodes worden operatief in de hersenen geplaatst en door schokjes te geven, kan de angst letterlijk worden uitgeschakeld. Mocht de batterij van de elektrode op gaan, dan komt binnen een paar seconden de angst weer terug. Denys had de film natuurlijk ook gezien (lang voordat ik hem zelf zou zien). Hij had er zijn bedenkingen bij, vertelde hij. Bedenkingen die voortkwamen uit een onbehaaglijk gevoel. Die mensen spelen allemaal theater. Ze kicken op de camera. Dat kan ook niet anders, waarom zou je als gestoorde in een documentaire willen optreden? Dit zijn mensen die in hun dagelijks leven liefst elke confrontatie uit de weg gaan. Waarom laten ze de camera dan toe in hun intieme leven, hun diepste gedachten en grootste angst? Dat theatrale aspect stoorde hem.

En inderdaad, tijdens het kijken was ook dat een onbehaaglijke onderstroom van de ervaring. Dat komt ook door de raamvertelling die de documentaire omlijst, verteld door Arthur Japin (groots op de affiche) - wiens angstige ervaringen geen geheim zijn. En het verhalende is maar één van de esthetische middelen die Van Erp gebruikt. Nu weet ik heus wel dat elke documentaire, ook die van 1Vandaag of Hart in Actie dit soort middelen gebruikt. Maar in combinatie met de uiterst pijnlijke, rock-bottom angstgevoelens van de hoofdpersoon, zet het poëtische gemijmer van Japin je aan het denken. Wie zijn die mensen? Kijk nog eens naar de poster: dat meisje achter de luxaflex is er het ergst aan toe van allemaal, ze heeft geen leven meer, kan niet slapen, niet alleen zijn, niet voor zichzelf zorgen. Daar staat ze dan op de affiche. Een prachtige, esthetische, nieuwsgierig makende affiche. Bekruipt me toch weer een onbehaaglijk gevoel.

Lees meer over: Studium Generale, Michiel van Erp, angst

Wie de woorden het eerst liet vallen, weet ik niet meer. Maar opeens zong het rond op de vergadering: cosmic fear. En het klonk als iets wat we al jaren kenden, waar bibliotheken over vol geschreven zijn: cosmic fear, u kent het wel. Ik gokte erop dat het begrip ergens eind achttiende eeuw zou zijn ontstaan, in die verwarrende jaren die tegelijk het eind van de Verlichting en het begin van de Romantiek worden genoemd. De jaren tussen Burkes traktaat over het sublieme (1757) en Goya's ets De slaap van de rede brengt monsters voort (1797). Daar moesten we iets mee doen, ik zag het al voor me: een magere jongeman, gekleed in een katoenen hemdrok die half door zijn knieën gaat, de armen ten hemel richt alsof hij die op zich neer voelt drukken en omhoog probeert te duwen - en dan die hemel: vol melkwegstelsels en nova's en duizenden jaren geleden ontplofte sterren. Lees verder

Lees meer over: angst, Goya, H.P. Lovecraft, Lisa Appignanesi