Gedachtekunst. Dat is wat Michel Houellebecq in zijn laatste roman De kaart en het gebied bedrijft. Hoofdpersoon is beeldend kunstenaar Jed Martin, die in enorme series van honderden objecten werkt. Houellebecq beschrijft ze uitputtend, soms wellustig, maar altijd objectief - als in een catalogus. Alsof hij ze om zich heen heeft liggen: de honderden foto's van producten vervaardigd door de mens waarmee Martin zijn kunstenaarschap begint. De duizenden foto's van Michelinkaarten die hij zo heeft bewerkt dat ze een levend landschap lijken. De schilderijen van mensen in functie van een elementair beroep. En ten slotte de filmpjes waarin menselijke artefacten overwoekerd worden door de natuur.

Wat uit de kunst van Martin blijkt, is dat het in dit boek te doen is om werk. En dat is precies wat De kaart en het gebied, maar eigenlijk alles van Houellebecq, zo interessant maakt. Hij schrijft over het meest basale uitgangspunt van de westerse wereld, dat wat je persoonlijke leven grotendeels structureert, dag in dag uit: werk. En wat daarmee samenhangt: geld.

De mens is een slaaf van zijn werk en van zijn inkomen, dat weten we inmiddels wel. Geld koopt een mooie oude dag, als je wilt een mooie dood, maar geen liefde of gezondheid. Al die rijke en succesvolle mensen zijn totaal uitgeblust, zelfs de seks wil niet meer lukken. De eenzaamheid sijpelt door het boek heen, en zelfs die roept op den duur bij de personages geen weerstand meer op. Sterker, de eenzaamheid wordt een gekozen bestemming.




Lees verder

Lees meer over: Michel Houellebecq, kaart-gebiedverhouding, werk, gedachtekunst, kunst, productie, eenzaamheid, recensie

Reality Hunger van David Shields is opgebouwd uit 618 stukken tekst, sommige een enkele zin, andere een pagina lang. Het zijn citaten, samples, gedachten. Wat van Shields zelf is en wat een citaat doet er niet toe. Die hybride vorm toont wat hij ook inhoudelijk over wil brengen: de kunst van de toekomst is een collage van feit en fictie, plot en contemplatie, citaat en oorspronkelijkheid.

Tegendraads advies
Listen carefully to first criticisms of your work. Note carefully just what it is about your work that the critics don't like - then cultivate it. That's the part of you work that's individual and worth keeping.

Over kunst
The tour guide said, 'Rothko is great because he forced artists who came after him to change how they thought about painting.' This is the single most useful definition of artistic greatness I've ever encountered.

Over verhalen
Suddenly everyone's tale is tellable, which seems to me a good thing, even if not everyone's story turns out to be fascinating or well told.

Shortly after 9/11, the Defense Department hired Renny Harlin, the writer-director of Die Hard 2, to game-plan potential doomsday scenarios; in other words, fiction got called to the official aid, reinforcement, and rescue of real life, as if real life weren't always fiction in the first place.

Over schrijven
The books that most interest me sit on a frontier between genres. On one level, they confront the real world directly; on another level, they mediate and shape the world, as novels do. The writer is there as a palpable presence on the page, brooding over his society, daydreaming it into being, working his own brand of linguistic magic on it. What I want is the real world, with all its hard edges, but the real world fully imagined and fully written, not merely reported.

One of the tricks in writing a personal essay is that you have to develop a dialogue between the parts of yourself that in a way corresponds to the conflict in fiction. You cop to various tendencies, and then you struggle with these tendencies.

It's by remaining faithful to the contingencies and peculiarities of your own experience and the vagaries of your own nature that you stand the greatest chance of conveying something universal.

In de Verenigde Staten is Reality Hunger een hit (nou ja, in bepaalde kringen dan) en discussiëren voor- en tegenstanders van dit Manifesto op hoog niveau. In Nederland schreef onder andere Bas Heijne erover in NRC Handelsblad, verschenen stukken in de Groene Amsterdammer (niet vrij toegankelijk online) en is er op verschillende blogs over te lezen. Ik vind het een absolute aanrader, niet omdat je het met Shields eens moet zijn, maar omdat hij een nieuwe visie geeft op de eenentwintigste eeuw en de kunst die daarbij hoort. Dat hij en passant de traditionele roman naar de schroothoop verwijst, vind ik helemaal niet erg.

Lees meer over: manifest, kunst, schrijven, verhaal, literatuur, filosofie, David Shields

Hoe kom je erachter wat belangrijk voor je is? Misschien wel door opmerkzaam te zijn op herhaling. Steeds weer kom je op dezelfde conclusie uit, ook al gaat het om verschillende onderwerpen. In de loop van dit blog blijkt het vaak over stilstand versus verandering te gaan. En over focus versus ontwikkeling.

Eerst maar eens die verandering en ontwikkeling. Beeldende kunst moet gevolgen hebben in de wereld, aldus de kunstcriticus (Art: de kunst van het richten). Of beter gezegd: de kunstenaar moet ernaar streven de wereld te veranderen, kunst maken die gevolgen zou kunnen hebben in de wereld. Al is het maar bij één toeschouwer. Daar ben ik het helemaal mee eens.

Karl Marx riep ook de filosofie op tot verandering: ’Filosofen hebben de wereld slechts verschillend geïnterpreteerd; het komt er op aan haar te veranderen.’ Marx lijkt te ageren tegen de stoffige studeerkamerfilosofen die alleen maar praten en schrijven over de wereld, zonder haar ooit te betreden en dus zonder haar echt te kennen.

Ook in de literatuur gaat wat mij betreft dit criterium op. Om het met Hans Goedkoop te zeggen: een verhaal moet het leven veranderen. Al is het maar van één lezer. Dat is misschien niet de wereldse revolutie die Marx verlangde, maar wel een revolutie in het hoofd. Een verhaal dat het leven verandert, biedt voornamelijk een interpretatie van de wereld. Een interpretatie die bij de lezer een verandering in gang zet, waar andere interpretaties dat niet doen.

Hetzelfde geldt ook voor muziek. Muziek biedt misschien geen rationele interpretatie van de wereld, maar kan en móet het leven evenzeer veranderen als een verhaal. Wie heeft niet via bepaalde muziek een deel van zijn identiteit ontdekt (en geschapen)? De lente dat ik The Doors leerde kennen - de lente die volgde op de winter van Nirvana's Nevermind - bepaalt nog steeds wie ik ben. De Grote Onrust, de drang naar verandering die nooit ophoudt, is daar ontkiemd. Muziek draagt de belofte van de Grote Mogelijkheden, laat je deelnemen aan een groots en meeslepend leven - ook al is het dinsdagochtend half negen en ben je op weg naar weer een dag op kantoor.

Ik denk weer aan Nietzsche: 'Wat valt hier nu eigenlijk zo algemeen in de smaak? Vooral een negatieve eigenschap: het ontbreken van alles wat aanstoot zou kunnen geven - aanstotelijk echter is al het waarlijk productieve.' Kunst die gevolgen heeft is aanstotelijke kunst. Niet in de zin van walgelijk of alleen gemaakt om te schoppen, maar in de zin van de revolutie in het hoofd.

Verandering is het streven van kunst, literatuur, muziek, filosofie. En van mij als toeschouwer, lezer, luisteraar. Ik verlang van het kunstwerk, boek, liedje dat het mij verandert. Als ontwikkeling het doel is dat ik stel voor mijn eigen, innerlijke leven, wat betekent dat dan voor mijn eigen streven in de buitenwereld, het externe leven? Moet ook ik iets maken, produceren, om de wereld te veranderen? Misschien is dat wel mijn bedoeling met dit blog. Vooralsnog vind ik het vooral leuk om verslag te doen van de revoluties in mijn hoofd, in de stille hoop dat die een kleine opstand bij anderen teweegbrengen.

Morgen meer over de andere kant van de zaak: focus en stilstand.

Lees meer over: kunst, muziek, boek, filosofie, Nirvana, The Doors, Nietzsche, Karl Marx

Iedereen met een gepersonaliseerde startpagina say yeah! Ik had het er al eerder over, maar nu zal ik er wat meer over vertellen. Zoals je een restaurant nooit op de openingsavond mag beoordelen, heeft ook een nieuwe startpagina tijd nodig om goed tot zijn recht te komen (of juist niet natuurlijk). Inmiddels ben ik twee maanden Netvibes-er, tijd voor evaluatie. De conclusie geeft ik alvast weg: Netvibes is een aanrader!

Waarom? Bloggers bevelen dit soort sites (er bestaan er meerdere, waaronder een van Google die me minder aanspreekt) aan door te beweren dat je er tijd mee bespaart. Door Netvibes zou de internetter die per dag drie uur online zit dezelfde informatie vinden in slechts één uur. Je logt in op Netvibes, zet alle sites die je vaak bezoekt bij elkaar en kunt dus in één oogopslag zien waar er iets nieuws gepubliceerd is.

Het tijdargument klinkt altijd en overal goed, maar vaak doet het me niet zoveel. Vaak is er ook niets van waar. (Meestal bespaart een apparaat of programma tijd tot je eraan gewend raakt dat je tijd bespaart en de bespaarde tijd weer terug in het apparaat of programma stopt. Sinds de wasmachine wassen we veel vaker onze kleren, sinds de e-mail verbruiken we drie keer zoveel papier en moeten we zaken dubbel archiveren.) Zo ook in dit geval. Nu maakt dat wat mij betreft niet uit. Als de voordelen opwegen tegen de tijdbesparing, net als bij de wasmachine en de e-mail, is er niets aan de hand.

Umberto Eco schreef ergens dat hij baalt van moderne bibliotheken waar de bezoeker niet meer tussen de kasten mag snuffelen, maar het boek dat hij wil lezen moet aanvragen, waarop een medewerker het voor hem uit een depot haalt. Juist tijdens het snuffelen tussen de kasten deed hij de beste ontdekkingen, door iets te vinden waarvan hij niet wist dat hij het zocht. Is Netvibes niet een soort moderne bibliotheek die al het spannende surfgedrag om zeep helpt? Een doodlopende weg, of liever, want internet is geen weg, een streng bewaakte poort met maar een paar schietgaten?

Nee, want binnen de Netvibespagina laden de websites van je keuze in hun geheel. Daarbinnen ben je vrij om te gaan en staan waar je wil. Voor je het weet zit je weer met tien tabbladen open.

Je begrijpt: ík bespaar hier geen tijd mee. Integendeel, sinds mijn gepersonaliseerde startpagina zit ik eerder drie keer zo lang dan kort op het web. Hoe kan dat? Stel, je komt een leuke site tegen op internet. Normaal gesproken dacht ik: goh, leuke site, moet ik onthouden. Waarop ik hem vergat zodra ik op het rode kruisje klikte en de site weer verdween in de nullen en enen van de digitale doolhof. Tegenwoordig voeg ik de pagina toe aan mijn Netvibes en zie ik elke dag wat daar gebeurt. Zo krijg je elke dag meer te lezen en klikken. Dat geeft niet, want het zijn interessante sites. Zo niet, dan worden ze er weer vanaf geknikkerd. Je moet wat in huis hebben om op mijn Netvibes te mogen, ja!

Kortom: je blijft via één kanaal van alle kanalen op de hoogte. Het biedt een goed overzicht (ook in het bieden van een overzicht is overzichtelijkheid gewenst), en het is makkelijk te zien wat je al hebt gelezen of niet.

Dit klinkt allemaal heel saai. Gelukkig zijn er ook leuke extra's. Daar heb ik dan weer niet zo veel mee. Behalve met de rijkswidget. Een widget is een kleine desktopapplicatie, een programmaatje dat een onderdeel vormt van een website en waar dan bijvoorbeeld steeds het actuele weerbericht in staat of waar je muziek mee kan luisteren. De rijkswidget is een applicatie van het Rijksmuseum en het is anders dan je misschien op het eerste gehoor zou denken, een zeer coole widget.

Elke dag verschijnt er in de widget een kunstwerk uit de collectie van het Rijksmuseum, dat je kunt vergroten. Op de achterkant van het werk - en dat verhoogt het schatgraversgevoel, dat er op de achterkant van een schilderij een geheime boodschap alleen voor jou staat - staat een korte toelichting. Door op een pijltje te klikken draait het kunstwerk zich om, zodat je kunt ontdekken wat er letterlijk en figuurlijk achter schuilgaat.

Wat doe je dus? Eerst bekijk je vluchtig het doek, leest de naam en tralala. Dan draai je hem om en lees je de toelichting. Laat hem terug draaien en bekijkt hem nog eens aandachtig. Voor je het weet kijk je gemiddeld één keer per week aandachtig naar een kunstwerk - van schilderijen en bronzen beelden tot brokaten jurken en Venetiaans kristal.

In een museum schijnen mensen gemiddeld negen seconden aan een werk te besteden. Met de rijkswidget is dat al gauw een minuut. Dat klinkt weinig, maar het is een stijging van ruim 600 procent. (Heel kort naar een kunstwerk kijken geldt over het algemeen niet als iets goeds.) Een ander voordeel is dat je het niet voor het kiezen hebt. Ik had nooit gedacht dat ik Venetiaans glas interessant zou vinden. Maar jawel! Wanneer je nieuwsgierig bent geworden (en dat kan haast niet anders) en naar de website van het Rijks gaat, kom bovendien je op een prachtig vormgegeven, duidelijk geheel, waar heel wat zogenaamd moderne instellingen een puntje aan kunnen zuigen.

Zo kan het dus gebeuren dat het zogenaamd vluchtige en oppervlakkige medium dat mensen berooft van hun concentratievermogen, waar alles wordt weggeklikt als het niet snel genoeg boeit, de aandacht voor een kunstwerk zes keer langer vast weet te houden dan de ouderwetse analoge manier. En dat weer allemaal dankzij een 'gepersonaliseerde startpagina' als Netvibes, want je moet die widget toch ergens kwijt. Die pagina geeft je de mogelijkheid stil te staan op het web - paradoxaal genoeg een grote stap vooruit in de digitale revolutie.

De rijkswidget was de eerste museumwidget ter wereld en is een grandioze uitvinding. Daarmee ontdoet het museum zich ook meteen van zijn stoffige imago om rechtstreeks aan te kloppen bij een jongere generatie. Alleen een beetje jammer dat die klungelende ambtenaren er steeds voor zorgen dat we nog jaren moeten wachten voor we de kunstschatten weer in het echt kunnen aanschouwen. Het moderne, hippe en toch diepgaande en niet-door-de-knieën imago dat het Rijks met de widget opbouwt, verdwijnt zo meteen weer in het aardedonker van de bodemloze bouwput aan het Museumplein. Een gemiste kans.

Lees meer over: Netvibes, Umberto Eco, Rijksmuseum, rijkswidget, kunst, internet

Die foto, daar had ik het over. Het is dus echt zo: als iemand met een lens van dertig centimeter een armlengte verwijderd van je gezicht gaat zitten klikken, dan voel je je ongemakkelijk. Dat heeft te maken met twee dingen. Ten eerste is het een 'violation of personal space'. Je weet wel, die denkbeeldige ring die je om je heen draagt en waar mensen niet in mogen komen, behalve als het niet anders kan, bijvoorbeeld in de spits. Met de fotograaf was ik alleen en de bank is groot genoeg voor tien. Lees verder

Lees meer over: foto, column, reflectie, America's Next Top Model, Narcissus, Paul Valéry, Maarten van Buuren, kunst