Ik mocht op de summercourse van IPC een praatje houden over literatuur en filosofie in het dagelijks leven. Welk onderwerp spreekt dan meer tot de verbeelding dan de liefde? Vandaag deel 1, deel 2 over Marcel Proust en deel 3 over Søren Kierkegaard volgen.

What we talk about when we talk about love

Ging ik echt een praatje houden over de liefde? Ja. Maar – ben je dan een deskundige? Het spijt me zeer, maar nee, dat ben ik niet. Laat dat meteen duidelijk zijn. Liefde is simpelweg een onderwerp dat iedereen op de een of andere manier interesseert; en het is een populair onderwerp van alle schrijvers en lezers.

Ik zal een beetje filosofie combineren met een snufje literatuur om zo hardop na te denken over het gewone, alledaagse leven. Het zal niet te abstract worden, want het gaat er juist om het abstracte zo concreet mogelijk te maken.

Dus – ‘What we talk about when we talk about love’ – ik moet bekennen dat ik deze titel heb gestolen. Raymond Carver gaf hem aan een van zijn verhalen en ik heb dat verhaal niet eens gelezen. Hij schrijft: ‘It ought to make us feel ashamed when we talk like we know what we’re talking about when we talk about love.’ Met andere woorden: we weten niets over de liefde en als we doen alsof, houden we onszelf voor de gek.




Lees verder

Lees meer over: literatuur, filosofie, Marcel Proust, Kierkegaard, liefde, International People's College

'Het Veranderen van Levens door Literatuur': dat is de ietwat prozaïsche titel van een Amerikaanse cursus voor misdadigers. Ze krijgen als straf een leesclubje opgelegd door de rechter. En zowaar, het lezen van literatuur in groepsverband werkt, zo blijkt uit een artikel in Trouw (niet online beschikbaar, maar de cursus heeft een eigen site: Changing Lives Through Literature).

Wat is het idee? Veroordeelden maken via literatuur kennis met 'gecompliceerde karakters'. 'Ze zien hoe complex het menselijk leven kan zijn, dat mensen niet of goed of slecht zijn. Deelnemers herkennen zich in karakters en beseffen dat hun worstelingen niet uniek zijn.' Een van de deelnemers die was afgekickt kwam in de verleiding weer een shot te nemen, maar werd daarvan afgehouden doordat hij dacht aan Hemingways The Old Man And The Sea.

Ik zit tegenwoordig in ook in een leesclubje. Vrijwillig. We lezen Zijn en tijd van Heidegger. Gelukkig is er een leeswijzer om je te helpen dat notoir onleesbare boek te doorgronden. Waarom zou je onleesbare boeken willen lezen van filosofen die elk woord in een andere dan de gangbare betekenis gebruiken? De leeswijzer opent met een verwijzing naar filosoof Cornelis Verhoeven, die hier een antwoord op heeft geformuleerd:

'Misschien is filosofie wel iets dat ons op een bepaald moment overkomt of overvalt en waar wij nogal passief tegenover staan, bijvoorbeeld een plotselinge breuk in de vanzelfsprekendheid van ons bestaan tot nu toe.'

Dat lijkt me ook van toepassing op de veroordeelden die voor straf Hemingway bestuderen. Een breuk in de vanzelfsprekendheid van hun (criminele) bestaan: ze zijn opgepakt en voor de rechter verschenen. Verhoeven geeft aan dat zo'n moment je vatbaar maakt voor filosofie - wat ik zou willen uitbreiden met literatuur. De cursus laat zien waarom dat zo is: filosofie en literatuur kunnen je leven op zo'n moment veranderen, juist omdat je er vatbaar voor bent.

Ik schreef al eerder over Hans Goedkoop en zijn boek Een verhaal dat het leven moet veranderen. Dat levert weer een ander perspectief, namelijk van de recensent. Goede boeken zijn die boeken, die op een breukmoment (op z'n existentialistisch: grenssituatie) je leven kunnen veranderen. Ethiek en literatuur schurken hier heel dicht tegen elkaar aan. Kan een boek je leven ook ten slechte veranderen? Of activeert het alleen iets wat al aanwezig was? Het leren kennen en waarderen van complexiteit lijkt in zichzelf al een positieve waardering te hebben.

Dat is in elk geval wel wat Martha Nussbaum beweert, een filosofe die ik hogelijk bewonder omdat zij onder woorden brengt waarom mensen lezen, hoe het hun leven verandert - ten goede. Als lezer heb je een persoonlijke verstandhouding met het boek dat je leest. Juist die persoonlijke insteek maakt het moeilijk om er iets zinnigs over te zeggen. Hoe breng je onder woorden wat het boek met je doet, op een manier die ook voor anderen interessant is? Hoe verbind je je persoonlijke ervaring met een werk aan een algemeen geldende waardering? Lastig. Toch ligt in die verbinding van het persoonlijke en het algemene via de literatuur of filosofie mijn grootste belangstelling. En de criminelenleesclub, Heidegger, Verhoeven, Goedkoop en Nussbaum delen die.

Laatst vroeg iemand mij op welk moment ik aan de filosofie was geraakt, als een junk die steeds weer een shot nodig heeft. Ik kende toen nog niet het citaat van Verhoeven, maar mijn antwoord ging al in de richting van een 'breuk in de vanzelfsprekendheid van het bestaan tot nu toe'. Ik denk dat je zelf verhalen moet vertellen om dit soort momenten uit te drukken. Zoals het verhaal over de afgekickte die langs een dealer liep en toen een stem uit The Old Man And The Sea in zijn hoofd hoorde. Maar zulke verhalen moeten niet op zichzelf blijven staan, maar steeds weer teruggevoerd worden naar de bron waar ze uit ontspringen. Alleen dan kunnen anderen deelgenoot worden van de verandering. En wellicht zelf ook een verandering ondergaan.

Lees meer over: literatuur, boek, lezen, Martha Nussbaum, Heidegger, Cornelis Verhoeven, Hans Goedkoop, Hemingway, ethiek, leesclubje

Tegenover het zelfonderzoek als mythe, waarbij je jezelf uitvergroot, het verhaal van je leven laat centreren rond één scharnierpunt, of dat nu een gebeurtenis of een eigenschap is - daartegenover staat de mislukking.

Is niet alles in het leven gedoemd te mislukken, al was het maar doordat er onvermijdelijk een eind aan komt? Is het dan niet beter de mislukking te omarmen, om je schouders te slaan als een mantel, er helemaal in te verdwijnen?

Het leven is een aaneenschakeling van mislukkingen, maar juist in die mislukkingen, in de kleinzieligheid en miezerigheid ervan, ligt het grootse drama van de mens besloten.

Zo raakt de mislukking alweer aan het mythische. De catastrofale mislukking, die trekken krijgt van een tragische ondergang. Opnieuw een scharnierpunt waaromheen het leven draait.

Het is moeilijker om creatief zelfonderzoek te doen naar je leven als mislukking dan als mythisch verhaal. 'I know of nothing more difficult than knowing who you are and having the courage to share the reasons for the catastrophe of your character with the world.' (Uit David Shields, Reality Hunger)

De catastrofe van je karakter… dat gaat nog een stap verder. Je leven kan mislukken, misschien heeft het lot niets voor je in petto. Je kunt je leven zelfs moedwillig laten mislukken, er een project van maken en de ondergang zo goed mogelijk orkestreren. (Ooit was ik dat van plan: 'Ik woonde in Lunetten, daar wonen veel leuke mensen, maar ook veel mislukte mensen. Ik had een knipperlichtrelatie en een kat. Geen werk en niet eens recht op een uitkering. Aan alle randvoorwaarden was voldaan.'). In het ene geval kun je er niets aan doen, in het andere geval is er toch nog íets gelukt.

De catastrofe van je karakter: daar kun je zelf niets aan doen, maar je kunt er ook geen eer aan behalen. Het is de bodem van de mislukking. Is elk karakter een catastrofe? Zo klinkt het wel. Als je maar diep genoeg graaft, kom je vanzelf op die bodem terecht, de keiharde, betonnen bodem waar niets meer op kan groeien. Geen project, geen verantwoording, geen troost.

Het stopt niet bij het bereiken van de bodem. Je moet weer naar boven klimmen, om wat je hebt gevonden 'met de wereld te delen'. Zónder er een prachtig, mythisch verhaal van te bakken.

Wat mij betreft is dit een definitie van literatuur (een van vele mogelijke definities). Graven tot op de bodem van je catastrofale karakter, de mislukking recht in de ogen kijken en weer omhoog klimmen om de hele wereld je vondsten te tonen.

Lees meer over: zelfkennis, karakter, literatuur, mislukking, mythe, David Shields

Reality Hunger van David Shields is opgebouwd uit 618 stukken tekst, sommige een enkele zin, andere een pagina lang. Het zijn citaten, samples, gedachten. Wat van Shields zelf is en wat een citaat doet er niet toe. Die hybride vorm toont wat hij ook inhoudelijk over wil brengen: de kunst van de toekomst is een collage van feit en fictie, plot en contemplatie, citaat en oorspronkelijkheid.

Tegendraads advies
Listen carefully to first criticisms of your work. Note carefully just what it is about your work that the critics don't like - then cultivate it. That's the part of you work that's individual and worth keeping.

Over kunst
The tour guide said, 'Rothko is great because he forced artists who came after him to change how they thought about painting.' This is the single most useful definition of artistic greatness I've ever encountered.

Over verhalen
Suddenly everyone's tale is tellable, which seems to me a good thing, even if not everyone's story turns out to be fascinating or well told.

Shortly after 9/11, the Defense Department hired Renny Harlin, the writer-director of Die Hard 2, to game-plan potential doomsday scenarios; in other words, fiction got called to the official aid, reinforcement, and rescue of real life, as if real life weren't always fiction in the first place.

Over schrijven
The books that most interest me sit on a frontier between genres. On one level, they confront the real world directly; on another level, they mediate and shape the world, as novels do. The writer is there as a palpable presence on the page, brooding over his society, daydreaming it into being, working his own brand of linguistic magic on it. What I want is the real world, with all its hard edges, but the real world fully imagined and fully written, not merely reported.

One of the tricks in writing a personal essay is that you have to develop a dialogue between the parts of yourself that in a way corresponds to the conflict in fiction. You cop to various tendencies, and then you struggle with these tendencies.

It's by remaining faithful to the contingencies and peculiarities of your own experience and the vagaries of your own nature that you stand the greatest chance of conveying something universal.

In de Verenigde Staten is Reality Hunger een hit (nou ja, in bepaalde kringen dan) en discussiëren voor- en tegenstanders van dit Manifesto op hoog niveau. In Nederland schreef onder andere Bas Heijne erover in NRC Handelsblad, verschenen stukken in de Groene Amsterdammer (niet vrij toegankelijk online) en is er op verschillende blogs over te lezen. Ik vind het een absolute aanrader, niet omdat je het met Shields eens moet zijn, maar omdat hij een nieuwe visie geeft op de eenentwintigste eeuw en de kunst die daarbij hoort. Dat hij en passant de traditionele roman naar de schroothoop verwijst, vind ik helemaal niet erg.

Lees meer over: manifest, kunst, schrijven, verhaal, literatuur, filosofie, David Shields