Bericht van het intellectuelenfront

Wat is er zo leuk aan lezen? Een vraag die me vaak gesteld is en waar ik dan altijd een beetje stuntelend op antwoord. Stuntelend, omdat ik niet zo goed durf uit te spreken wat ik eigenlijk denk (namelijk dat lezers betere – ja u leest het goed – mensen zijn). Heb ik het toch gezegd, al is het dan tussen haakjes.

Ik raakte dan ook helemaal opgetogen van een artikel van Peter Bieri, waarin hij net iets eloquenter uitlegt waar het om draait. Sowieso is het fijn om jezelf te herkennen in de beschrijving van een ideaalbeeld. Al essayerend (zoekend) probeert hij een definitie van Bildung te vinden. Lezen blijkt voor deze vorm van zelfontwikkeling onontbeerlijk, maar wel een speciaal soort lezen. Nog zo’n vervelende vraag: waarom lees je van die hoogdravende boeken, zijn thrillers soms niet goed genoeg? (Eh, nee?!)

Peter Bieri is in Nederland trouwens bekender onder zijn schrijverspseudoniem Pascal Mercier. Zijn roman Nachttrein naar Lissabon is een terechte bestseller, hoewel het in veel opzichten een hopeloos ouderwets boek is, over een hopeloos ouderwetse leraar klassieke talen. Tot in de kleinste details ademt de roman dat ouderwetse gevoel uit. Als de hoofdpersoon een taalcursus Portugees koopt, blijkt hij thuis te komen met platen – van die grote zwarte lp’s bedoel ik. Even dacht ik alles verkeerd te hebben begrepen, maar het verhaal speelt toch echt rond de eeuwwisseling. Twintigste naar eenentwintigste dan. Aan dit omgekeerde anachronisme wordt geen woord vuil gemaakt, het is gewoon een fout, een vergissing van de schrijver. Maar een heel tekenende, die Peter Bieri ongewild in zijn artikel zal verduidelijken.

De ontwikkelde mens – nee: de zich ontwikkelende mens, want Bildung houdt nooit op – is iemand die zich door boeken laat veranderen, betoogt Bieri. Dát is het antwoord! Dáárom zijn lezers beter! Dáárom zijn thrillers slechter! (De bescherming van de haakjes heb ik niet meer nodig.) Hij leest niet voor het vermaak of alleen om kennis te vergaren, maar ook om zichzelf te toetsen. In het volle bewustzijn van de kans dat het boek dat zelf overhoop zal halen.

Ik hoor het al: dat kunnen Hollywoodfilms toch ook, of cafédiscussies, of drugs. Misschien. Maar je moet als ‘ontvanger’ stevig in je schoenen staan om er iets wezenlijks uit te halen waar je jaren later nog aan terugdenkt als een vormend moment. Bildung krijg je door alles in dienst te stellen van de mogelijkheid tot geestelijke transformatie. Drugs en B-films kunnen die geven, een paar keer, maar raken dan uitgeput. Boeken raken nooit uitgeput. Elk boek geeft weer een volledig nieuwe en unieke opening. In die zin zijn ze een makkelijk handvat om je te ontwikkelen.

Dit is een van mijn overtuigingen. Een andere overtuiging is dat de mens niet ontwikkeld is als hij geen kennis neemt van wat de wereld hem nog meer te bieden heeft. Hoe kun je je een beeld vormen van ‘de mens’ en ‘de maatschappij’ als je nooit wegzwijmelt bij RTL Boulevard of (als vrouw) de FHM inkijkt? Hoe kun je op een rationele manier over genot en het lichaam praten als je nooit uit je dak bent gegaan op scheurende beukmuziek, al dan niet met een pil in je mik? Feit blijft dat al die ervaringen elk voor zich niet iets wezenlijks veranderen, maar zich eerder opstapelen en hoogstens met z’n allen iets betekenen. Terwijl boeken… nou ja, vul zelf maar in. Lijkt mij dat Bieri, die voor de definitie van Bildung ook schrijft over tolerantie, openheid, nieuwsgierigheid, inlevingsvermogen, het hiermee eens is.

Helaas. Bieri trapt in de intellectuelenval. Hij is een typisch voorbeeld van een ivorentorenbewoner die naar beneden kijkt en meent dat alles daar vuig en voos is, terwijl hij gewoon een nieuwe bril nodig heeft (mensen die Nachttrein naar Lissabon hebben gelezen, begrijpen wat ik bedoel). Dit is de eenentwintigste eeuw! Opeens staan die lp’s van de taalcursus in een heel ander licht. Zou zelfs de cd tot de verderfelijke buitenwereld behoren, omdat de Grote Denkers die niet hebben kunnen aanschouwen? En wat dan met, genade genade, de empeedrie?

Bieri eindigt zijn stuk met de meest conservatieve, zielige, onontwikkelde alinea die ik dit jaar heb gelezen. ‘Überhaupt is de ontwikkelde mens iemand die zich ergert aan bepaalde dingen: aan de leugenachtigheid van de reclame en de verkiezingstaal; aan platitudes, clichés en alle vormen van onoprechtheid; aan de eufemismen en cynische informatiepolitiek van het leger; aan alle vormen van dikdoenerij en meeloperij, zoals je ze ook tegenkomt in de kranten van de burgerij die zichzelf beschouwen als plaatsen van beschaving. De gebildete mens ziet elke kleinigheid als voorbeeld van een groot kwaad.’

Gatsiedakkie. Bieri transformeert binnen het bestek van zijn artikel van ontwikkeld tot onontwikkeld. Ik proef kleinzieligheid die doet denken aan de LPF. Mijn grootste ergernis zijn wel mensen die zich aan alles ergeren wat niet in hun straatje past. Mensen die van een mug een olifant maken, die bij elke platvoerse uiting van de massa meteen het kwaad, oeps ‘Een Groot Kwaad’ erbij moeten halen. Die denken dat je ergeren een teken van intelligentie is. ‘Er bestaat, hoe paradoxaal het ook klinkt, een onontwikkelde geleerde,’ schrijft Bieri. Een ieder die zijn artikel uit heeft, zal hem op zijn woord geloven. Ik ben blij dat RTL Boulevard weer begonnen is. Lekker herkenbaar. Laat Bieri maar in zijn ivoren toren met lp’s spelen.

PS: Nachttrein naar Lissabon blijft een geweldig boek.

De ruïne in de stad

De sloop van Muziekcentrum Vredenburg is nu echt begonnen. Elke keer als ik naar de stad ga is een ander fietspad afgesloten en dat blijft de komende vijf jaar nog wel zo. Vandaag fietste ik aan de overkant langs de lange wand die de sloopwerkzaamheden aan het oog moet onttrekken. Toch zie je het half afgebroken gebouw erboven uitsteken. Op de voorgrond staat iets wat lijkt op een oude stadsmuur.

Jammer genoeg is er geen plek waar je de aftakeling goed kunt bekijken. Ik vind dat namelijk prachtig. Jaren geleden was het de beurt aan het stadhuis van Utrecht. Op de Ganzenmarkt kon je van dichtbij elke fase meemaken. Daar stonden dan ook vaak een stuk of vijf oude mannetjes met de handen in de zakken, of gewoon gemakkelijk zittend op het plankje van hun rollator de hele dag te kijken. Soms stond ik daartussen. Maar vooral na het uitgaan, als de ochtend begon te schemeren en er niemand op straat was en het werk stillag, ging ik daar graag even de ruïne in me opnemen.

Niet iedereen vind dat mooi. Maar ik sta zeker niet alleen. Eeuwen geleden zetten mensen nieuw gemaakte ruïnes in hun tuin en nog steeds zijn overwoekerde, afbrokkelende gebouwen toeristische trekpleisters. Moderne sloop hoort in dat rijtje thuis.

Wat is de aantrekkingskracht van de bouwput? Of liever, de sloopput? Er zijn meerdere dingen in het spel. Ten eerste is er de reden waarom gepensioneerde mannetjes urenlang ernaar kunnen kijken: dat is een soort technische bewondering. Opeens zie je hoe zo’n gebouw in elkaar zit, hoe dik de muren zijn, dat gevlochten staalkabels het beton bij elkaar houden, waar de leidingen lopen en hoe fundamenten eigenlijk werken. Er is ook zoveel om naar te kijken, het is onaf en je ogen dwalen heen en weer. En dan verandert het ook nog met elke werkdag. Een af gebouw is gesloten, geeft zijn geheimen niet prijs. Daar ben je snel klaar mee. Een gebouw dat gesloopt wordt, is letterlijk opengebroken en laat zijn binnenste zien, nog binnender dan binnenskamers. Daar ben je nooit klaar mee.

Dat brengt de sloopliefhebber weer een stapje verder. Zo’n gebouw waar de voorkant vanaf getrokken is, geeft je de kans om te gluren. Daar houden we immers allemaal van. Kleedkamers van sterren zijn toegankelijk, de kamer van de burgemeester heeft geen deur meer. Soms hangt er hier en daar nog iets aan de muur, of er staat een plantje te verpieteren. Je kijkt niet alleen maar naar een gebouw, maar in een geleefde ruimte.

Inmiddels heeft het gebouw al bijna een persoonlijkheid gekregen. Dan is het einde zoek, het gevoel gaat meedoen. Opeens zie je een gebouw dat niet afgetakeld wordt, maar dat aftakelt. Het heeft de strijd opgegeven. Het gaat eraan. Je kijkt, met je handen diep in je zakken, tussen de oude knarren, de vergankelijkheid in het gezicht. Grote gebouwen als het stadhuis en het Muziekcentrum verliezen hun onaantastbaarheid. Het zijn gebouwen die jou hadden kunnen overleven. Het is ze niet vergund.

Net als bij de romantische namaakruïnes uit de achttiende eeuw komt het genoegen van de sloop neer op een heerlijk melancholisch gevoel. Een veilig memento mori, waar je op een afstandje naar kan kijken. Het begint echter met de bewondering voor vorm en techniek, dat hebben die opa’s goed gezien.

Het stadhuis is uiteindelijk een prachtig gebouw geworden waar ik nog steeds met veel genoegen naar kijk, niet melancholisch maar opgetogen. Laten we hopen dat dat ook voor het nieuwe Muziekpaleis gaat gelden.

Techniek in de literatuur IV

De telefoon

In deze onbegrijpelijke, griezelige wereld
staat gij, middernachtelijke vriend van begrafenissen,
in de hoge, strenge werkkamer
van de zelfmoordenaar, o telefoon!

De zwarte asfaltmeren zijn doorwoeld door de razerbij der hoeven,
en spoedig komt de zon: spoedig kraait de ontzinde haan.

Maar ginds is het eikenhouten Walhalla
en een oude droom van feestgelagen.
Het lot gebood, de nacht overwoog,
toen de telefoon ontwaakte.

De zwarte portières hebben alle lucht opgedronken,
op het theaterplein is het donker.
Belgerinkel – en de sferen zijn gaan draaien:
de zelfmoord is beslist.

Waarheen kun je vluchten voor het rumoerige leven,
waar is een uitweg uit dit leven van steen?
Zwijg, vervloekte doos!
Op de zeebodem bloeit: vaarwel!

Osip Mandelstam (1891-1938)

Uit Wie een hoefijzer vindt en andere gedichten, vertaald uit het Russisch door Kees Verheul, Van Oorschot Amsterdam, 1974.

Idols voor schrijvers

contact_contract

Op het hoogtepunt van de eerste editie van Idols, vijf jaar geleden, dacht ik na over wat Idols zou zijn als er geen aspirant-zangers maar -schrijvers op de stip zouden staan.

Toen van de week op 1Vandaag een item werd uitgezonden over ‘De Idols voor schrijvers’ riep ik dan ook ‘ja wel verdomme dat was mijn idee’ en ‘dieven’! Het bleek te gaan over de wedstrijd waarin je een contract bij uitgeverij Contact kunt winnen. Waar ik ook iets voor in heb gestuurd. Zeer nieuwsgierig was ik, naar hen die mij verslagen hebben. ‘De Idols voor schrijvers’ is een benaming van 1Vandaag, en dat wekte bij mij nog hogere verwachtingen. Of je Jamai nu een Idol vindt of niet, de opzet van het programma heb ik altijd boeiend gevonden. Ik heb zelfs wel eens een presentatie gehouden over de narratieve weergave van het leven zoals dat in Idols naar voren komt.

Zelf had ik toentertijd een lijstje gemaakt met eigenschappen van een schrijf-Idol. In niet geheel willekeurige volgorde moet hij of zij:
– Goed kunnen schrijven! Roman, gedicht of kort verhaal, dat maakt niet uit.
– Een uitgesproken mening hebben over wat de Idol zelf schrijft, over wat anderen schrijven en over cultuur in het algemeen.
– Deze mening niet onder stoelen of banken steken, maar wel op zo’n manier dat iedereen verbluft is door de belezenheid en retorische vermogens van de Idol.
– In het algemeen blijk geven van hoge intelligentie en goed zijn in discussiëren. Gebruik van oneigenlijke argumenten is, hoe vervelend ook, toegestaan.
– Tegenstanders onder de tafel kunnen drinken en tegelijkertijd bovenstaande eigenschappen nog steeds tentoonspreiden. Over het algemeen is een aanleg tot verslaving niet weg.
– Er goed uit zien. Leeftijd onbelangrijk.

Over deze laatste voorwaarde valt te onderhandelen, in tegenstelling tot de Idols die we al van tv kennen. Beter gezegd: als de schrijver-Idol niet gewoon een lekker ding is, moet hij of zij een fascinerend, eigenzinnig uiterlijk hebben. Ouwe kleren, muffe luchtjes, ongewassen haren: mag allemaal. Zolang dat excentrieke er maar een beetje in zit.

Terug naar 1Vandaag. Niks Idols voor schrijvers. Deze mensen werden (schande!) alleen maar beoordeeld op hun ingestuurde tekst. Ze hoefden hun mond niet open te doen. Zelfs een foto hoefde er niet bij. Twee genomineerden waren uitverkoren voor een interview. Een meisje dat wel heel slim was (gepromoveerd in de neurologie), maar die ik nog niet opgewassen zag zijn tegen Matthijs van Nieuwkerk. En een jongen die aan meerdere voorwaarden voldeed (inclusief kettingroken en kroegtijgeren). Maar hij haalde de volgende ronde niet.

Ik besloot niet op te geven. Ik zie het als mijn plicht om mee te stemmen in een wedstrijd die ik niet alleen zelf óók heb bedacht, maar waaraan ik ook mee heb gedaan. Zoals dat heet: ‘Nu is het de beurt aan het publiek om zijn stem te laten horen!’ En het is inmiddels bekend dat ik nieuwe talenten wil ontdekken. Ik heb dus de drie verhalen gelezen.

De ene gaat over geesten, de andere heeft in elke zin zo’n leuk gek Vlaams woord, de derde deed iets met incest. Best aardig hoor, maar ik denk niet dat de roman van de winnaar al bij voorbaat op nummer 1 in de hitlijsten zal binnenkomen, zoals bij Idols het geval is. Daar gaat het om: van wie wil je een heel boek lezen, wie gun je dat contract? Ik besluit ook het verhaal van de kettingrokende kroegtijger te lezen, voor het geval dat. Er staan meerdere d/t-fouten in. Het is best saai.

Ik denk dat ik stem op de geesten van de hersenonderzoeker. Of mag ik ook blanco stemmen?

PS: Dit moet me, als ik even mag zeuren, wel van het hart. De wedstrijd is opgezet als publiciteitsgeil (niet echt iets van gemerkt overigens). Een van de voorwaarden was dat alle halve finalisten een weblog moesten bijhouden. Dan kun je als jury niet publiekelijk verhalen afkeuren met de woorden ‘dit lijkt me een uitwas van de weblog-cultuur’.

Techniek in de literatuur III

Tsjechovs Witte Villa is geopend van wo t/m zo tussen 10 en 17 uur.

In dit huis heeft Anton gewerkt aan zijn mooiste stukken, aan De Kersentuin, aan Drie Zusters. In Tsjechovs slaapkamer ligt op het bed een laken waarop in rode sierletters de initialen A.T. zijn geborduurd. Pronkstuk van de villa is de oude Ericsson-telefoon, waarmee Tsjechov meer dan een eeuw geleden gesprekken voerde met zijn collega’s in Moskou, en volgens de rondleidster ook met Tolstoj.

(uit de Volkskrant, 15 juli 2008)

Tsjechov en Tolstoj, met elkaar babbelend in hun Ericsson, door duizenden kilometers van elkaar gescheiden…

De agonale fernet van Sebald

sebald_duizelingen

Ik heb ooit iemand gekend die Ronald Giphart een waardeloze schrijver vond omdat hij nooit een woord uit zijn boeken hoefde op te zoeken. Het gebruik van bijzondere, weinig gebruikte woorden was blijkbaar zijn criterium voor goede literatuur. Onzin vind ik: ten eerste lees ik genoeg goede boeken waaruit ik geen woord hoef op te zoeken (De Wandelaar van Adriaan van Dis bijvoorbeeld), ten tweede zou het betekenen dat hoe groter je woordenschat wordt, hoe slechter de literatuur.

Beetje egocentrisch, om de kwaliteit van literatuur zo van je eigen kennis af te laten hangen. Ik zei tegen hem dat hij moest gaan puzzelen: mijn door hem bewonderde, niet geringe woordenschat – als ik even mag snoeven – komt heel prozaïsch uit de 6* doorlopers en is dus even prijzenswaardig als die van Bep en Piet – als ik even niet mag snoeven.

Toch ben ik het opzoekwoordencriterium nooit vergeten, omdat er ergens wel iets in zit. Bovendien is het leren van nieuwe woorden zó leuk dat je vanzelf een goed gevoel krijgt over een boek dat je herhaaldelijk naar de Van Dale doet grijpen.

Ik ben nu bezig in een boek dat ik zittend naast de Van Dale lees. Er staan zelfs woorden in die niet in de Van Dale staan (fernet, agonaal). Meestal begrijp je wel wat het zo’n beetje moet zijn, maar het is fijn dat je dan ook op internet kan kijken. Toch is de Van Dale voor mij nog steeds honderd keer beter dan internet, als het gaat om woordbetekenissen (ik vroeg aan Jeroen die achter de computer zat wat mesquin betekent, kreeg ik teruggekaatst ‘kleingeestig, dun, frikkerig, geborneerd, gering, kleinzerig, knijperig, kortzichtig, krenterig, min, provinciaal, smal, vitziek, pietluttig, kleinzielig, keutelachtig, keutelig, enggeestig, benepen, bekrompen…’ In de Van Dale staat dan precies dat wat je wilt weten, namelijk ‘It. meschino (behoeftig) bekrompen, kleingeestig’).

Het boek is Duizelingen, van W.G. Sebald. Een vreemd boek. Een nieuw boek ook, hoewel het al uit 1990 stamt. Het bestaat uit vier afdelingen die door allerlei fijne lijntjes met elkaar verbonden zijn: Riva, een dorpje aan het Gardameer, slapen met je armen gekruist onder je hoofd, Venetië, de opera, een reeks moorden en de gevangenis. Maar het eerste stuk is een verhandeling over achttiende-eeuwer Beyle, het tweede een autobiografisch reisverslag dat speelt in de jaren tachtig en het derde een gedramatiseerde episode uit het leven van Kafka. Over het vierde kan ik nog niks zeggen, want daar ben ik nog niet. Er staan ook plaatjes in.

Ik kan nu al niet wachten om meer over Sebald en dit boek te weten te komen. Daar is internet dan weer goed voor. In de tussentijd leer ik elke dag een nieuw woord. Net als toen ik nog puzzelde. De flaptekst verraad in elk geval dat het met Sebald zelf niet goed is afgelopen: hij kwam in 2001 om het leven bij een auto-ongeluk.

Later ongetwijfeld meer.

Epifanie en epilepsie

epifanie

Epifanie, wie heeft er geen last van? Oorspronkelijk een religieuze openbaring, tegenwoordig de algemene benaming voor een intense geestelijke indruk. Ik heb daar veel last van, hoewel ik liever van geluk dan last zou spreken.

Vooral abstracte vormen roepen bij mij een epifanisch geluk op. Zoals bijvoorbeeld het schilderij van Mondriaan in het Kröller-Müller. Maar ook de verhouding van een hoek in de kamer en twee deuren. Of de golving van lange gordijnen als je horizontaal ernaar kijkt. Ik denk dat ik op zo’n moment eruit zie alsof ik iets geslikt heb.

Ook gedachten kunnen een epifanie zijn. Ergens moet de fysieke gewaarwording echter om de hoek komen kijken. Een inzicht alleen volstaat niet, je moet het in je hele lijf voelen. Dat schrijft ook Van Halsema in zijn vrij onleesbare werkje Epifanie: ‘Hij of zij kan gaan roepen, hij of zij kan er flink de pas in zetten.’

Zet iemand er zomaar de pas in als hij een epifanie heeft? Dat lijkt me niet. Een voor de hand liggende verklaring is dat het inzicht een enorme energie losmaakt die een uitweg zoekt (de ‘vervoerde staat van de epiphanee’ volgens Van Halsema). Ik moest daarentegen meteen denken aan een merkwaardig mechanisme van míjn lichaam en geest. Als ik een inzicht krijg waar ik me voor schaam of een gedachtegang die ‘onoirbaar’ is te ver doorvoer, krijg ik meteen een fysieke reactie: van een beetje friemelen tot spastische bewegingen. Met een uiterlijke beweging maskeer ik een innerlijke dwaling. Hoewel niemand mijn onoirbare gedachten kan lezen, heb ik blijkbaar de neiging om de aandacht er met een hoop poeha van af te leiden.

Schopenhauer legt de accenten anders: ‘Een zwakke analogie van een dergelijke vlucht vanuit de pijn in de waanzin kunnen we terugvinden in de manier waarop wij allemaal op gezette tijden een pijnlijke herinnering, die ons plotseling te binnen schiet, als het ware onwillekeurig door een luide uitroep of een onverhoedse beweging proberen te verjagen: we willen onze zinnen verzetten en tot elke prijs verstrooiing zoeken.’

De energie van vervoering vrijlaten, je schaamte maskeren, of pijnlijke herinneringen verjagen: allemaal fysieke uitingen van een psychische gespannenheid. En wie beschrijft die verbondenheid van lichaam en geest beter dan Dostojevski, van wie ik laatst De Idioot las. Daar blijkt de epifanie opeens veel weg te hebben van epilepsie, zeker bij prins Mysjkin. Hij ervaart kort voor een aanval hoe ‘de tijd zal worden opgeheven’ en door zijn ‘verhevigde bewustzijnstoestanden … klampte hij zich vast aan ieder uiterlijk voorwerp onder zijn bereik en dat vond hij prettig’.

Dat lijkt op kortsluiting: iedereen die het weleens heeft gehad zal begrijpen wat ik bedoel en aan de anderen kan ik het niet uitleggen. De existentialistische walging, die je overvalt als je opeens de werkelijkheid doorziet, zoals Roquentin in de beroemde parkscène uit Walging van Sartre: ‘de boomwortel, de hekken van het park, de bank, het iele gras van het gazon, dat alles was verdwenen; de verscheidenheid van de dingen, hun eigen karakter was alleen maar schijn, een vernisje. Dat vernislaagje was weggesmolten en wanstaltige, weke massa’s bleven over, chaotisch – en naakt, van een angstaanjagende, obscene naaktheid.’ Als de walging je overvalt, kun je maar beter zo bewust mogelijk van je lichaam blijven, om nog een beetje een band met de realiteit te behouden.

Voor veel schrijvers is de epifanie een bron van inspiratie. Een kunstwerk moet natuurlijk liefst uiting geven aan inzichten die de wereld een slag kantelen, en als kunstwerk zelf ook zo’n inzicht zijn voor anderen. Als de schrijver zijn epifanie onder woorden kan brengen, heeft hij de wereld voor een klein deel ontsloten en zijn lezers een handvat gegeven om zelf een epifanie te ondergaan. Dat is Prousts A la recherche in een notendop.

Epifanie en epilepsie: er zijn wetenschappelijke bewijzen dat de geest van de scheppende kunstenaar of wereldveranderende uitvinder gevaarlijk dicht bij die van de epilecticus staat. De eerste weet de epifanie te ondergaan en tegelijk op afstand te houden, bij de laatste neemt de fysieke reactie op de kortsluiting in de hersenen het volledig over. Dan heb je geen geluk, maar last. Dan ben je geen kunstenaar, maar idioot – geen schepper, maar vernietiger.

Er zijn te veel dingen om over na te denken.
Mijn hoofd stroomt over. Snel even aan mijn haar friemelen.

Epilepsie: wie heeft er geen last van?

Techniek in de literatuur II

De tijd van het modernisme, grofweg van het eind van de negentiende eeuw tot het begin van de Tweede Wereldoorlog, is een tijd waarin techniek en vooruitgang veel weerklank vinden in de kunst. Het is de tijd van veel uitvindingen die ingrijpend waren voor het dagelijks leven (zoals de telefoon), en kunstenaars waren niet bang om ook in hun werk daarop in te gaan. De vernieuwingsdrift in de kunst uitte zich in nieuwe, moderne technieken zoals montage en het spelen met typografie. Maar ook op inhoudelijk niveau komt de techniek terug.

Techniek in de literatuur heb ik tot nu toe dan ook vooral gevonden in boeken uit dit tijdperk. Een roman waarin heel veel nieuwe apparaten (gadgets had je toen nog niet) een rol spelen, is De Toverberg van Thomas Mann. Die staat toch vooral bekend als een klassieke roman, een hoogtepunt van high culture. Daarom is het aardig om eens te wijzen op die moderne, technische thematiek die ook door het hele boek heen loopt.

De patiënten die in het sanatorium herstellen van tbc, doen dat vooral door een beproefde, ouderwetse behandeling te volgen: warm ingepakt op een ligstoel de berglucht inademen. Maar een nieuwe onderzoeksmethode doet zijn intrede: het röntgenapparaat.

Twee seconden lang speelden verschrikkelijke krachten, waarvan de aanwending nodig was om de materie te kunnen doordringen, hun spel, stromen van duizenden volt, van honderdduizend, meende Hans Castorp zich te herinneren. […] Hans Castorp wachtte knipperend met zijn ogen af, zijn longen vol lucht. Achter hem barstte een onweer los, knisperde, knetterde, knalde en kwam tot rust. Het objectief had in zijn binnenste gekeken.

Ik heb al vele malen in mijn leven onder, tussen en op röntgenapparaten gestaan. Gelukkig heb ik nooit het gevoel gehad midden in een onweer te zijn beland, overgeleverd aan honderdduizend volt. Stel je de zieke voor in 1910: hij moet zich met kracht tegen een apparaat aan drukken, dat uit zichzelf een soort bliksemstraal oproept. Een mad professor stuurt de stralen door je lichaam heen, zodat hij in je binnenste kan kijken, je helemaal doorziet. Wie zou daar niet van in doodsangst raken? Is bliksem en elektriciteit niet iets wat huizen doet afbranden en bomen laat splijten? En wat is daarbinnen allemaal te zien? ‘Grote God, het was het hart, Joachims eerlievend hart, wat Hans Castorp zag!’

Hevig bewogen door wat hij zag, of eigenlijk door het feit dat hij het zag, voelde hij diep van binnen tersluikse scheuten van twijfel, of het wel pluis was, wat zich hier afspeelde, twijfel of zijn gegluur in de bevende, knisperende duisternis wel door de beugel kon; en de meeslepende lustgevoelens der indiscretie vermengden zich in zijn borst met gevoelens van ontroering en stichting.

Zouden de vriendelijke radiografen die in het ziekenhuis míjn binnenste zien, ook last hebben van lustgevoelens en ontroering, zouden zij ook twijfelen of het niet te intiem is om iemands skelet te zien?

Castorp moet denken aan een helderziende tante, die weet wanneer mensen stervende zijn, omdat zij dan hun skelet ziet. Daarom is het ongehoord om een röntgenfoto te bekijken, zeker die van jezelf: ‘hij keek in zijn eigen graf’. Hij voelt hoe zijn vlees eigenlijk maar om hem zweeft, uiteindelijk zal het verdwijnen, wegsmelten in de aarde. ‘En voor de eerste keer in zijn leven begreep hij dat hij sterven zou.’

De techniek die dient om zijn leven te verlengen, drukt Castorp met de neus op de eindigheid van dat leven. In de confrontatie met een instrument dat volkomen modern is, wordt hij teruggeworpen in oeroude reflexen: ontzag voor het onweer, de angst voor elektrische ontlading, respect voor het menselijk hart, anekdotisch bijgeloof. Een prachtig voorbeeld van hoe een nieuwe, technische uitvinding tot een existentiële crisis kan leiden.

De volgende keer dat ik weer in een halfverduisterde ziekenhuiskamer gestrekt tegen een plaat sta, en de zachte knal hoor waarmee een foto van mijn binnenste wordt genomen, zal ik ongetwijfeld moeten denken aan bliksemstralen en de tante van Hans Castorp. En aan mijn eigen sterfelijkheid.

De röntgenscène staat beschreven in het hoofdstuk “Mijn God, ik ziet het!”.

Waar is de Myspace voor schrijvers?

Gartner hype cycle

Iedereen kent de verhalen van bandjes die via internet groot zijn geworden. De Arctic Monkeys, Vampire Weekend en, vooruit, ook zangeresjes als Esmee Denters. Het leek me altijd geweldig als dat met literatuur ook zou gebeuren. En dat ik dan geniale jonge schrijvers ontdek en aan een contract help. Want hoewel gewoon bekend worden met je cd sooo twintigste-eeuws is, komt het er toch nog steeds op aan om je kunstwerk uiteindelijk via de reguliere kanalen aan het klootjesvolk te verkopen.

Probleem is dat ik niet snap hoe dat werkt. Als het gaat om muziek zijn er twee voorwaarden: mp3’tjes op Myspace en bloggers die daarover schrijven. Maar hoe ontdekken die bloggers de leuke mp3’tjes die de moeite waard zijn om over te schrijven? Ze kunnen moeilijk al die miljoenen nummers gaan beluisteren. Komt het dan toch op connecties aan, en hebben die bandjes die ‘uit het niets’ doorbreken via internet stiekem toch gewoon al de juiste vriendjes? Want ook bij Myspace gaat het om vriendjes immers.

Het zal wel een wisselwerking zijn, waarbij de muzikanten zelf hun muziek de hele wereld over mailen en bloggers ook zelf op zoek gaan naar interessante nummers. Hoe dan ook een tijdrovende bezigheid lijkt me, hoewel je natuurlijk binnen een minuut wel hoort of je de volgende hype te pakken hebt, of gewoon de zoveelste wannabe-Alex Turner.

Goed, een paar bloggers zijn erachter dat de demo van een bandje wel héél lekker klinkt, ze pleuren de bestandjes of een link ernaar in hun weblog, stellen anderen op de hoogte en het balletje gaat rollen. Paradiso uitverkocht nog voor er een album in de schappen ligt, Justin Timberlake die aan de lijn hangt om te vragen of je alsjeblieft zijn voorprogramma wil doen.

In de literaire wereld moet dit toch ook kunnen? Niet dat iedereen zijn romans-die-in-de-la-liggen-te-verstoffen meteen in z’n geheel op het web moet zetten, want ook bij de letteren heb je aan een minuutje lezen vaak wel genoeg. (Komrij beweert dat hij aan de achterkant van het vel papier kan zien of er aan de voorkant een goed gedicht op staat, ik ben benieuwd hoe hij dat op internet zou aanpakken). Korte verhalen zijn wel uitermate geschikt voor internet, of een hoofdstuk uit een roman. Gretige lezers downloaden het hoofdstuk, willen meer, bestellen het boek bij een Printing on Demand-service, tot de grachtengordel het oppikt en het alsnog op de reguliere markt brengt. De buzz is gecreëerd, iedereen wil dat boek hebben, terwijl de bloggers alweer verder snuffelen naar een andere hype.

Vol goede moed ben ik begonnen aan mijn virtuele zoektocht naar literair talent dat klaar is om door mij ontdekt te worden. Maar ik heb de moed alweer opgegeven. Ik weet niet waar ik het zoeken moet. En als ik al een site vind die een soort Myspace van het woord is, moet ik ervoor betalen, terwijl de vormgeving zo schandalig achterhaald is dat ik bij voorbaat alles wat erop staat slecht vind. Op Schrijven Online is een rubriek waar mensen stukjes kunnen laten lezen aan de andere forumleden. Dat is zo fragmentarisch dat je er ook weinig mee kan. Bovendien staan er vooral gedichten en (kleine stukjes uit) jeugdboeken op. Trouw Schrijf! komt nog het dichtste in de buurt van een Myspace voor schrijvers. Niet heel hip, maar beter dan niets.

Echte verhalen zetten mensen vaak op hun eigen website. Maar hoe vind je die? Ik klik in het wilde weg naar sites van zolderkamerschrijvers en lunchpauzekunstenaars en kom op de gekste plekken terecht. Nooit lees ik iets waar ik echt van onder de indruk ben. Al snel haak ik weer af. Hm, misschien snap ik wél hoe het werkt. Ben ik gewoon te lui.

Mondriaan, Compositie met rood, geel en blauw (1927)

De eerste keer dat ik Mondriaan zag, was in het Kröller-Müller museum. Natuurlijk kende ik Mondriaan van de mokken en muismatten, de poster van mijn moeder en het eeuwige ‘dat kan mijn zoontje van drie ook’. Maar de eerste keer dat ik een schilderij van Mondriaan echt zág, begreep en doorvoelde, was bij ‟Compositie met rood, geel en blauw‟ uit 1927.

Het kleine doek hangt in een hoekje van de zaal en ik slenterde erlangs, zoals je langs zoveel schilderijen in een museum slentert. Mijn blik bleef echter hangen en ik moest terug. Het schilderij zoog me op, benam me de adem en liet me niet passeren. Minuten later verliet ik het zaaltje in verwarring, nog steeds happend naar adem. Ik begreep niet goed wat er gebeurd was, maar het voelde alsof ik kennis had genomen van iets heel fundamenteels. Iets wat te maken heeft met zinloosheid, de onbeduidendheid van de mens en mijn leven in het bijzonder, een afgrond. De afgrond van de existentie, zoiets. Duizeling. Dat was vijf jaar geleden.

Vijf jaar later blijkt het schilderij nog precies dezelfde duizeling bij me op te roepen. NIet meer zo heftig als de eerste keer. Ik kan haar op afstand houden en observeren. Inmiddels weet ik iets meer over die existentiële afgrond, waar Sartre over zegt: ‘Duizeligheid is angst, niet in die zin dat ik ervoor beducht ben in de afgrond te vallen, maar me erin te storten.’ In plaats van me op de inhoud van de duizeling te richten, probeer ik daarom erachter te komen waardoor die veroorzaakt wordt. Het merendeel van de mensen ziet gewoon witte vlakken, zwarte strepen en wat kleurtjes, en het valt niet mee om uit te leggen waar de grootheid van Mondriaan in ligt.

Allereerst is er een groot verschil tussen de mokken en muismatten, al die cleane reproducties van Mondriaan, en de echte schilderijen. Niks wit, ik zie grijstonen. In het grote vlak in het midden zit een verloop, onderaan lijkt een schaduw zich te verstoppen achter de blauwe rand. Dat zie je niet op een poster. Het witte (vooruit) vlak dringt zich daardoor naar voren, en trekt zich tegelijkertijd terug. Het beweegt. De lijnen en gekleurde vlakken langs de rand lijken door het witte vlak te worden weggedrukt. Het witte vlak eist alle aandacht op, plaatst zich ten koste van de rest in het middelpunt.

Hoeveel schilderijen zijn er waarbij het middelpunt een wit vlak is? De compositie biedt geen vast referentiepunt, je móet je verliezen in dat wegtrekkende wit. De lijnen en kleuren kunnen de blik niet vasthouden, steeds weer dringt het wit-dat-geen-wit-is zich op de voorgrond. Daar komt de duizeling vandaan. Het besef van leegte, het gevoel van verdrukking, en het verlangen je in de afgrond te storten, in plaats van erin te vallen.

Dat Mondriaan dit bereikt door een geometrische compositie, en niet door een natuurgetrouwe voorstelling van een afgrond in de bergen (om maar wat te noemen), vind ik ronduit geniaal. De geometrie, de vorm, vlakken en primaire kleuren kunnen een zeer gevoelig, romantisch en existentieel effect teweegbrengen, een epifanie bijna. Dat is ook wat Mondriaan en zijn bentgenoten van De Stijl voor ogen stond.

De afgrond lonkt… ik stort me erin.