Hub Zwart – De waarheid op de wand

hub_zwart

Iedereen kent de verhalen over Frankenstein en Dracula uit de verfilmde romans van Mary Shelley en Bram Stoker. Het zijn literaire klassiekers die iets laten zien van de verlangens en gevaren die de bètawetenschappen beheersen. In De waarheid op de wand. Psychoanalyse van het weten werkt Hub Zwart zulke archetypische verbanden tussen de natuurkunde en de literatuur op intrigerende wijze uit.

Het boek past in een lange discussie over de vermeende kloof tussen de alfa- en bètawetenschappen: die zouden niets van elkaar moeten hebben. C.P. Snow hield een halve eeuw geleden een beroemd geworden lezing hierover onder de titel ‘The Two Cultures’. Alfa’s laten zich voorstaan op een gebrek aan kennis van de natuurwetten, terwijl de algemene, culturele kennis van bèta’s niets voorstelt.

Op 8WEEKLY: Alchemie in twee culturen

Iedereen kent de verhalen over Frankenstein en Dracula uit de verfilmde romans van Mary Shelley en Bram Stoker. Het zijn literaire klassiekers die iets laten zien van de verlangens en gevaren die de bètawetenschappen beheersen. In De waarheid op de wand. Psychoanalyse van het weten werkt Hub Zwart zulke archetypische verbanden tussen de natuurkunde en de literatuur op intrigerende wijze uit.

Het boek past in een lange discussie over de vermeende kloof tussen de alfa- en bètawetenschappen: die zouden niets van elkaar moeten hebben. C.P. Snow hield een halve eeuw geleden een beroemd geworden lezing hierover onder de titel ‘The Two Cultures’. Alfa’s laten zich voorstaan op een gebrek aan kennis van de natuurwetten, terwijl de algemene, culturele kennis van bèta’s niets voorstelt.

Strijdlust
De discussie is onlangs weer opgelaaid. De Vlaamse filosoof en wiskundige Jean Paul Van Bendegem schreef het pamflet Hamlet en entropie. De twee culturen, een halve eeuw later. De afstand tussen de twee culturen is volgens hem alleen maar groter geworden. Met een aanstekelijke strijdlust roept hij op tot een herwaardering aan beide kanten, die moet beginnen in het onderwijs.

Ook Sander Bais, theoretisch natuurkundige, liet van zich horen. In een interview met NRC Handelsblad gaf hij af op ‘geletterde’ mensen die geen benul hebben van het werk van Newton. Zijn boek Keerpunten. Momenten van waarheid in de natuurwetenschap biedt een toegankelijke inleiding in de natuurwetenschappelijke kennis waar zovelen van verstoken zijn. Net als Van Bendegem gebruikt hij daarbij ook verhalende elementen en mythische symbolen. De twee culturen komen al dichter tot elkaar.

Hub Zwart gaat verder. De waarheid op de wand draait niet om het aanzwengelen van een discussie of om een overzicht van theorieën. Dat de literatuur en de natuurkunde waardevol voor elkaar kunnen zijn, is voor Zwart een gegeven. Het gaat hem om interpretatie, zowel van literaire werken als van de wetenschapsgeschiedenis. De wetenschapper is zowel in de romans als in het historische onderzoek een personage en zijn drive is de stuwende kracht van het verhaal.

Psychoanalyse
Zoals de ondertitel aangeeft, is de psychoanalyse het gemeenschappelijk kader. Tegenwoordig schrikt de psychoanalyse misschien veel mensen af vanwege de rigide symboliek. Elke kerktoren is een fallus, elke man verlangt – wat hij ook doet – naar zijn moeder. Ook in dit boek zijn zulke Freudiaanse interpretaties te vinden, die ontegenzeggelijk tot de zwakkere van het geheel behoren. Maar Zwart hanteert meestal een ruimere, meer Jungiaanse vorm van psychoanalytisch denken, die eerder een manier van kijken is. Het gaat hem om parallellen tussen de wetenschappelijke en de culturele context en om de manier waarop archetypische beelden het menselijk handelen sturen en betekenis geven.

Zowel de wetenschap als de literatuur ziet Zwart als menselijke uitingen, waarin oeroude wensen en structuren te ontwaren zijn. Bijvoorbeeld het streven om vuur te beheersen – een van de vroegste ‘wetenschappelijke’ idealen, die in de figuur van Prometheus ook een mythische, ‘literaire’ pendant kreeg. Of het verlangen naar het verbeteren van de mens, dat terugkomt in genetisch onderzoek en in een roman als Frankenstein.

Alchemie
Hub Zwart werkt terug in de tijd, op zoek naar de bron van die menselijke drang om zich te uiten en de wereld te veranderen. Steeds komt hij uit op de alchemie. Daarin komt alles samen, zowel in vorm en methode als in thematiek. Newton had alchemistische trekjes, veel wetenschappers begonnen hun loopbaan met een alchemistisch doel of eindigden daar juist mee. In romans en verhalen, zoals bijvoorbeeld ‘Der Sandmann’ van E.T.A. Hoffmann, spelen mysterieuze alchemistische karakters een beslissende rol. Alchemie overschrijdt zo de twee culturen.

De analyse die Zwart maakt van Frankenstein is hier een prachtig voorbeeld van en behoort tot de beste van het boek. Dat het Zwart lukt om zo’n overbekende tekst als nieuw te laten lijken is een prestatie. Het is te hopen dat Jean Paul Van Bendegem dit leest, want zijn oproep om de twee culturen dichter bij elkaar te brengen, wordt hier beantwoord. Niet met argumenten, maar met een inhoudelijke analyse (het best denkbare argument). Waar Van Bendegem een probleem signaleert aan de oppervlakte, duikt Zwart de diepte in. En hij vindt daar in de thematiek van de alchemie een antwoord, een gemeenschappelijke bron.

Kernenergie
De waarheid op de wand houdt niet op bij Newton of Frankenstein. Ook nu nog is de alchemie een populaire context. Zwart noemt de boeken van Michael Crichton, maar je kunt ook denken aan De Da Vinci Code. Ook in de moderne wetenschap speelt het alchemistische ideaal door:

Spontaan, zonder invloed van buitenaf, kunnen atomen in andere atomen veranderen door deeltjes kwijt te raken en straling uit te zenden. In zijn laboratorium probeerde de alchemist dit proces te versnellen, de natuur een handje te helpen, als minister naturae (dienaar van de natuur). Een hedendaagse kerncentrale is als het ware de moderne variant van een alchemistisch laboratorium. In een kerncentrale heeft de mens zich meester gemaakt van dit gebeuren (magister naturae).

De waarheid op de wand overstijgt de discussie over de twee culturen die elkaar niet (willen) begrijpen door te laten zien hoe het ook kan. Tegen het eind haalt Zwart de Ouroboros aan, de slang die zichzelf in de staart bijt. Een alchemistisch symbool voor het heelal waarin het begin en eind, het grote en het kleine bij elkaar komen. Ook Sander Bais gebruikt dit symbool in Keerpunten, om de eenheid van de natuurwetenschappen van de kwantumfysica tot de kosmologie te verduidelijken.

Synthese
Je zou bijna denken dat de discussie over de twee culturen achterhaald is. Op universiteiten is steeds meer aandacht voor interdisciplinaire vakken. Het belang van verhalen voor de wetenschap wordt ook steeds meer onderkend. Er verschenen de laatste jaren verzamelbundels met literaire verhalen voor professionals in de zorg en het strafrecht. Ook alfa’s kunnen niet meer om bètawetenschappelijke onderwerpen en technologische kennis heen, alleen al door tv-programma’s als CSI en Beagle in het kielzog van Darwin.

Achterhaald is de discussie natuurlijk nooit, want zodra ze verstomt is het probleem weer terug en begint het opnieuw. Hub Zwart heeft met De waarheid op de wand een belangrijke bijdrage geleverd, niet door expliciet op de discussie in te gaan, maar door te laten zien hoe het in het beste geval kan gaan. Lees eerst het pamflet van Jean Paul Van Bendegem voor de nodige ophef, dan het boek van Bais voor de theoretische kennis en eindig met de prachtige synthese van Hub Zwart. Hij laat je anders kijken naar overbekende verhalen en naar voortdurende wetenschappelijke ontwikkelingen. En uiteindelijk ben je besmet met het oeroude verlangen alchemist te worden.

Jean Paul van Bendegem • Hamlet en entropie. De twee culturen, een halve eeuw laterASP140 blz. €15,00ISBN 9789054876243

Sander BaisKeerpunten. Momenten van waarheid in de natuurwetenschapAmsterdam University Press192 blz.€ 22,50ISBN 9789089641670

 

Angst: een wetenschapsfilosofische encyclopedie

angst_encyclopedie

Als het niet heel cynisch zou klinken, zou je ‘angst’ in deze tijd een modewoord kunnen noemen, of zelfs een hype. Verkiezingen zijn in de greep van angst, het klimaat is een bron van angst, net als terrorisme. Er is angst voor onze gezondheid – terwijl we nooit gezonder zijn geweest; angst voor crisis en werkloosheid – terwijl we nooit welvarender zijn geweest. Onder de titel Encyclopedie van de angst organiseerde ik voor Studium Generale een serie lezingen over angst. Welke rol speelt angst in de wetenschap? Angst kan een drijfveer zijn om kennis op te doen. Maar wetenschap kan ook angst aanjagen. En hoe bestudeer je angst als maatschappelijk fenomeen? Hoe doorbreek je de angsthype om van angst een productieve kracht te maken?

Professor Sander Bais is theoretisch natuurkundige en schrijver van het boek Keerpunten. Angst associeert hij voornamelijk met onwetendheid. Ze stamt van vooroordelen. Kennis kan die angst wegnemen en je wereld openbreken. Relativeringsvermogen en het verbreden van je wereldbeeld is van het grootste belang. Bais durfde in zijn lezing stellig te zijn over vooruitgang in de wetenschap: die bestaat en moeten we nastreven. Toch veroorzaakt de wetenschap ook vaak onrust. Denk aan de ophef over vaccinaties en de aanhoudende discussie over evolutie. Het sprekendste voorbeeld is wel het gerucht dat de deeltjesversneller in Genève zwarte gaten zou maken die de aarde zouden verzwelgen. Hoe kunnen mensen dit geloven? Bais wijst op de rol van de media. Het gerucht over de zwarte gaten werd breed uitgemeten, terwijl de gerechtelijke uitspraak dat het gerucht nonsens is, nergens aandacht kreeg.

Een aantal belangrijke thema’s rond angst zijn daarmee aangestipt. Maar wat is angst precies? Professor Damiaan Denys is psychiater en filosoof. Hij doet vooruitstrevend onderzoek naar de behandeling van extreme angststoornissen door middel van ‘Deep Brain Stimulation’. Met elektroden worden bepaalde delen van de hersenen geprikkeld, waarna de angst verdwijnt en mensen hun leven weer kunnen oppakken. Angst is in dit geval dus heel nauwkeurig te lokaliseren in de hersenen. Is angst in de toekomst dan volledig en permanent uit te schakelen en kan de psychiatrie zichzelf binnenkort opdoeken? Willen we dat wel? Denys eindigde zijn betoog met de Venus van Milo. Wat maakt dit beeld zo mooi? De imperfectie. Angst heeft te maken met perfectie door imperfectie, met schoonheid en kunst. Een medische of biologische beschrijving zal nooit de angst in haar geheel kunnen vatten. Daarvoor is ook een meer existentialistische, literaire benadering nodig.

Dat is precies van dr. Hans van Stralen en stadsdichter van Utrecht Ingmar Heytze gaven. Angst is een kernbegrip in de existentialistische filosofie. Met het bewustzijn van wat beter kan, ontstaat ook angst voor ongeluk en mislukking. De vrijheid die de mens heeft – hij kán beter – is beangstigend. Hoe verhoudt zich dit tot Bais’ vooruitgangsgedachte, waarin kennis juist leidt tot een afname van angst? Is er een kern in het menselijk bestaan die ontsnapt aan wetenschappelijke kennis, maar niet aan het denken en bewustzijn? Een kern waarin de angst huist?

Ingmar Heytze is ervaringsdeskundige op het gebied van angst. Hij noemt angst ‘het testbeeld van het bestaan’. In een angstaanval staat de wereld stil, ze houdt op te bestaan. Om uit de angst te breken is beweging essentieel. Dan is ook een productieve inzet van angst mogelijk, bijvoorbeeld om poëzie te schrijven. De reflectie komt pas achteraf. Productie en reflectie zijn twee vormen van beweging die een manier van omgaan met angst kunnen aangeven.

In de documentaire ‘Angst’ van Michiel van Erp wordt ook duidelijk hoe belangrijk beweging is. Soms letterlijk: door hardlopen leert een van de vrouwen in de film haar angst beheersen. Misschien moet kennis ook worden beschouwd als een vorm van beweging: je neemt iets tot je dat je binnenste aan het schuiven brengt. Zo kan kennis angst helpen beheersen, hoewel misschien niet wegnemen. In de film speelt ook een ander soort beweging, ‘esthetische beweging’. De camera registreert de angst van de hoofdrolspelers niet objectief, maar met een duidelijk esthetisch doel. Door heel dicht op de huid van zijn onderwerp te zitten, laat de filmmaker je als het ware in die huid kruipen. Dat roept vragen op. Mag je de angst van anderen tot kunst maken? Hoe oprecht is de angst die voor de camera tentoongespreid wordt? En: doet dat er eigenlijk toe?

Een heel ander beeld liet professor Huub Schellekens zien. Een reclamefilmpje voor een wondermiddel genaamd Havidol – have it all. Niet echt, maar door een kunstenaar gemaakt als parodie op de farmaceutische industrie, die liever geld wil verdienen dan genezen. Inspelen op de angst van het publiek is een veelgebruikt marketinginstrument. Dat heeft ook invloed op het wetenschappelijk en universitair onderzoek naar medicijnen. Innovatie loont niet, zoveel mogelijk bestaande medicijnen verkopen wel. De industrie doet zelfs aan disease mongering: ziektes bedenken bij een bepaald medicijn in plaats van andersom. Toch ziet Schellekens de toekomst positief in: er is maar één iemand nodig die echte verandering wil doorvoeren om de marktwerking te stoppen. En diegene zal vroeg of laat wel opstaan.

Professor Frank Furedi is minder optimistisch. Furedi muntte het begrip culture of fear en heeft het over fear mongering: angst zaaien. In alle lagen en delen van de samenleving ziet hij hoe angst wordt ingezet. Als machtsmiddel en als manier om de wereld te begrijpen. Elke cultuur krijgt zijn eigen angst, zegt Furedi. Wat is de overheersende angst van onze tijd? In onze cultuur is de angst geïndividualiseerd. Angst is versplinterd en niet meer vast te pinnen op één onderwerp.

Toch zijn er nog wel grote, eenentwintigste-eeuwse angsten te noemen. Zoals de kredietcrisis. Professor Henriëtte Prast vertelde over angst als factor in de economie. Economie wordt altijd gezien als een veld waarin rationele actoren zich bewegen. Geheel ten onrechte. Irrationaliteit speelt een grote rol bij het maken van economische beslissingen. Maar ook irrationeel gedrag kan wetenschappelijk bestudeerd worden. Het vraagt alleen om een andere wetenschappelijke houding en een nieuw begrippenkader. Dan kunnen we beter begrijpen wat er bij extreme momenten als de kredietcrisis gebeurt.

Een andere grote angst van deze tijd, die ook vraagt om een andere wetenschappelijke benadering, is klimaatverandering. De ontwikkelingen in het klimaat zijn enorm veelomvattend en complex. Er spelen factoren in mee waarover niets met zekerheid te zeggen is. Hoe kun je die onzekerheid incorporeren in je wetenschappelijk onderzoek? Je zult moeten leren leven met grote foutmarges en daar het beleid op afstemmen. Professor Arthur Petersen, die onder andere adviseert aan het klimaatpanel, hield een pleidooi voor voorzichtigheid. Het is mogelijk om door geavanceerde technieken bijvoorbeeld opwarming van de aarde tegen te gaan. Maar de gevolgen op de lange termijn zijn totaal onduidelijk. Reden genoeg om er niet zomaar mee te beginnen, aldus Petersen. Ook hij houdt de media verantwoordelijk voor veel van de maatschappelijke angsten. De media houden niet van nuance en foutmarges. Toch zullen ze een andere verhouding tot de wetenschap moeten zoeken als het gaat om complexe problemen als het klimaat.

De wetenschap van de angst loopt van de individuele ervaring – die in het beste geval haar expressie kan vinden in poëzie en in het slechtste geval behandeld moet worden met elektroden – tot grote maatschappelijke angsten die in de cultuur spelen. De wetenschap kan haar bijdrage leveren aan het verminderen van angst, door vooroordelen te ontkrachten en het wereldbeeld te vergroten. Ze moet zich echter bewust blijven van de manier waarop haar bedoelingen en resultaten voor het publiek komen. Dat kan ook juist angst opwekken. Een filosofische houding van reflectie en nuance is misschien moeilijk te verkopen, maar juist door hier bewust van te blijven en hierop te reflecteren, is de angst te beheersen.

En hoe zit het met al degenen die leven in de cultuur van angst – of we nu zelf bang zijn of niet? Voor ons individuen geldt ook: sta onzekerheid toe en relativeer. Geniet van de verscheidenheid en imperfectie die het leven interessant maken. Maar durf ook risico’s te nemen, dan zullen veel van de angsten ongegrond blijken. Zonder verantwoordelijkheid verzandt relativering echter in onverschilligheid. De alomtegenwoordigheid van angst in onze cultuur wijst op een probleem dat aandacht verdient. Reflectie houdt onzekerheid en verscheidenheid in stand. Als reflectie een beweging is die angst leert beheersen, is het belangrijk te weten welke kant je op beweegt en je niet als een windvaan heen en weer te laten blazen.

Alle lezingen in de serie Encyclopedie van de angst zijn opgenomen. Terugzien kan via www.sg.uu.nl. Lees ook de blogs over de aparte lezingen op het Studium Generale nieuwsblog.